Lốc xoáy, vòi rồng và mưa đá là những thiên tai nhỏ về diện tích nhưng đến rất nhanh, thường đi kèm các cơn dông mạnh. Ở Việt Nam, lốc và mưa đá hay xảy ra ở miền núi phía Bắc, Bắc Trung Bộ và Tây Nguyên vào giai đoạn chuyển mùa (khoảng tháng 3–5) và trong mùa mưa; vòi rồng hay gặp trên biển và vùng ven biển. Chúng khó dự báo chính xác từng nơi, nên cách phòng chủ yếu là nhận ra dấu hiệu dông mạnh và vào ngay nơi trú kiên cố.
Lốc, lốc xoáy, vòi rồng: gọi thế nào cho đúng
Trong tiếng Việt hằng ngày, các từ này hay dùng lẫn. Theo cách hiểu phổ biến trong ngành khí tượng:
| Tên gọi | Là gì | Phạm vi |
|---|---|---|
| Lốc (gió giật mạnh trong dông) | Luồng gió giật mạnh, đi thẳng, đổ xuống từ đám mây dông | Vài trăm mét tới vài km, vài phút |
| Lốc xoáy | Cột không khí xoáy mạnh nối từ mây dông xuống mặt đất | Đường đi hẹp, vài chục tới vài trăm mét |
| Vòi rồng | Lốc xoáy xuất hiện trên mặt nước (biển, hồ), cuốn nước thành cột | Thường yếu hơn lốc xoáy trên đất liền |
Phần lớn các vụ "lốc" tốc mái hàng loạt nhà ở Việt Nam là gió giật mạnh đổ xuống từ mây dông, không nhất thiết là lốc xoáy hình phễu như trong phim. Nhưng sức phá ở một dải hẹp có thể không kém một cơn bão.
Lốc xoáy mạnh tới mức nào
Trên thế giới, lốc xoáy được xếp hạng theo thang Fujita cải tiến (EF0–EF5) dựa vào mức hư hại để lại. Mỹ là nơi có nhiều lốc xoáy mạnh nhất, nhất là vùng đồng bằng trung tâm. Lốc xoáy ở Việt Nam ghi nhận được thường ở mức yếu tới trung bình, nhưng nhà mái tôn, nhà tạm, lán trại rất dễ bị phá. Đường đi của lốc hẹp, nên thường thấy cảnh một dãy nhà bị tốc mái trong khi nhà cách đó vài trăm mét không sao.
Mưa đá hình thành thế nào
Trong đám mây dông cao, có những luồng khí bốc lên rất mạnh. Giọt nước bị đẩy lên tầng cao lạnh dưới 0°C, đông lại thành hạt băng, rơi xuống, rồi lại bị cuốn lên, mỗi vòng bọc thêm một lớp băng. Khi hạt đủ nặng, luồng bốc lên không giữ nổi nữa thì rơi xuống thành mưa đá. Cắt đôi một viên mưa đá lớn có thể thấy các lớp như vân cây.
Ở Việt Nam, mưa đá thường gặp ở các tỉnh miền núi phía Bắc (Lào Cai, Hà Giang cũ, Lai Châu, Sơn La, Yên Bái cũ…) vào cuối mùa đông – đầu mùa hè. Viên mưa đá phổ biến cỡ hạt ngô tới quả trứng chim; những đợt lớn làm thủng mái tôn, vỡ ngói, dập nát hoa màu, chết gia súc non.
Dấu hiệu một cơn dông có thể gây lốc, mưa đá
- Trời oi nóng bất thường, rồi mây đen dựng đứng phát triển nhanh, chân mây thấp, sẫm màu.
- Gió đột ngột đổi hướng và mạnh lên, nhiệt độ hạ nhanh.
- Có tiếng ầm ầm kéo dài như tàu hoả hoặc máy bay (dấu hiệu lốc xoáy).
- Mây có màu xanh lục nhạt hoặc vàng xám bất thường (hay gặp khi có mưa đá).
- Nghe sấm rền liên tục, sét đánh dày.
- Bản tin cảnh báo "trong cơn dông có khả năng xảy ra lốc, sét, mưa đá và gió giật mạnh".
Câu cảnh báo cuối gần như xuất hiện trong mọi bản tin mùa dông, vì cơ quan dự báo biết điều kiện thuận lợi nhưng không chỉ ra được đúng xã nào sẽ bị. Thấy câu này kèm các dấu hiệu trên trời là đủ để hành động.
Làm gì khi lốc hoặc mưa đá ập tới
Ở trong nhà
- Vào phòng ở giữa nhà, tầng thấp nhất, xa cửa kính. Ngồi thấp, che đầu.
- Nhà mái tôn mỏng: trú dưới gầm bàn chắc hoặc sang nhà kiên cố gần nhất nếu kịp.
- Đóng cửa, không đứng nhìn qua cửa sổ.
Ở ngoài trời
- Vào nhà kiên cố gần nhất. Không trú dưới cây to, mái hiên, lán tạm, chân cột điện.
- Không có chỗ trú: nằm thấp ở rãnh, chỗ trũng không có nước chảy, hai tay che đầu, tránh xa cây và xe.
- Đang ở ruộng, nương: dừng việc, tránh xa vật cao, không cầm cuốc xẻng giơ cao (nguy cơ sét).
Trên biển, hồ
- Thấy vòi rồng: điều khiển thuyền đi theo hướng vuông góc với đường đi của nó, vào bờ sớm.
- Mặc áo phao, cột chặt đồ trên boong.
Sau lốc, mưa đá: thiệt hại thường gặp và cách xử lý
- Mái tôn thủng lỗ chi chít: che tạm bằng bạt trước khi mưa tiếp, thay tấm khi trời tạnh hẳn.
- Ngói vỡ: kiểm tra từ dưới bằng cách nhìn chỗ dột; lên mái chỉ khi trời khô và có người giữ thang.
- Hoa màu dập nát: báo cán bộ nông nghiệp xã để được hướng dẫn cứu cây, gieo lại.
- Dây điện đứt, cột điện nghiêng: tránh xa, báo điện lực.
- Chụp ảnh ghi nhận thiệt hại để báo cáo xã và làm hồ sơ bảo hiểm nếu có.
Góc nhìn hôm nay: thiên tai nhỏ nhưng ngày càng được ghi nhận nhiều
Các báo cáo thiên tai hằng năm của Việt Nam thường có hàng trăm đợt dông, lốc, sét, mưa đá, gây hư hại hàng nghìn căn nhà. Từng vụ riêng lẻ nhỏ, ít được chú ý so với bão lũ, nhưng cộng lại thì đáng kể, nhất là với nhà mái tôn ở miền núi. Ra-đa thời tiết đang được lắp thêm và dự báo cực ngắn (vài giờ tới) đã tốt hơn, nhưng thói quen nhìn trời và vào trú sớm vẫn là cách phòng hiệu quả nhất. Với người làm nương, nên thuộc lòng một chỗ trú kiên cố gần khu đất mình.
Câu hỏi thường gặp
Lốc xoáy và vòi rồng khác nhau thế nào?
Lốc xoáy là cột không khí xoáy mạnh nối từ mây dông xuống mặt đất. Vòi rồng là lốc xoáy xuất hiện trên mặt nước, cuốn nước thành cột, thường yếu hơn lốc trên đất liền.
Mưa đá thường xảy ra ở đâu, vào mùa nào?
Ở Việt Nam, mưa đá hay gặp ở các tỉnh miền núi phía Bắc, nhiều nhất vào khoảng cuối mùa đông đến đầu mùa hè. Nó đi kèm các cơn dông mạnh.
Gặp lốc ngoài đồng thì trú ở đâu?
Vào nhà kiên cố gần nhất. Nếu không có, nằm thấp ở chỗ trũng không có nước chảy, che đầu, tránh xa cây to, cột điện và lán tạm.
Có dự báo được lốc xoáy không?
Cơ quan dự báo biết khi nào điều kiện thuận lợi cho dông, lốc và cảnh báo theo vùng, nhưng khó chỉ ra chính xác nơi lốc sẽ đi qua. Vì vậy cần tự nhận biết dấu hiệu dông mạnh để trú sớm.
Mái tôn bị mưa đá đục thủng thì xử lý thế nào?
Che tạm bằng bạt và buộc chặt trước khi mưa tiếp, rồi thay tấm khi trời tạnh hẳn. Lên mái chỉ khi khô ráo và có người hỗ trợ.
