Ở Việt Nam, sức mạnh của bão được đo bằng cấp gió theo thang Beaufort mở rộng, từ cấp 0 tới cấp 17. Áp thấp nhiệt đới là khi gió mạnh nhất vùng gần tâm đạt cấp 6–7; từ cấp 8 trở lên gọi là bão, từ cấp 12 là bão rất mạnh và từ cấp 16 là siêu bão. Hiểu đúng mỗi cấp tương ứng với gió bao nhiêu km/h và gây hại gì sẽ giúp gia đình biết lúc nào chỉ cần cất đồ ngoài sân, lúc nào phải rời nhà.
Thang Beaufort: từ gió nhẹ tới siêu bão
Thang gió do đô đốc hải quân Anh Francis Beaufort đặt ra đầu thế kỷ 19, ban đầu để thuỷ thủ ước lượng gió qua mặt biển và cánh buồm. Thang gốc chỉ tới cấp 12. Các nước chịu nhiều bão nhiệt đới như Việt Nam, Trung Quốc mở rộng thêm tới cấp 17 để phân biệt những cơn bão cực mạnh.
Ngành khí tượng Việt Nam đo gió theo tốc độ trung bình trong khoảng hai phút ở độ cao khoảng 10 mét. Gió giật là những cú gió tức thời mạnh hơn mức trung bình, thường cao hơn một đến ba cấp. Bản tin luôn ghi cả hai, ví dụ "gió mạnh cấp 11, giật cấp 13".
| Cấp gió | Tốc độ (km/h) | Tên gọi | Thiệt hại thường gặp trên đất liền |
|---|---|---|---|
| 6 | 39–49 | Áp thấp nhiệt đới | Cành cây lớn lay mạnh, ô dù khó cầm |
| 7 | 50–61 | Áp thấp nhiệt đới | Cây cối rung chuyển, đi ngược gió khó |
| 8 | 62–74 | Bão | Gãy cành nhỏ, tốc mái tôn yếu |
| 9 | 75–88 | Bão | Tốc mái ngói, đổ biển quảng cáo nhẹ |
| 10–11 | 89–117 | Bão mạnh | Cây lớn bật gốc, nhà tạm hư hại nặng |
| 12–13 | 118–149 | Bão rất mạnh | Đổ cột điện, tốc mái hàng loạt |
| 14–15 | 150–183 | Bão rất mạnh | Phá huỷ nhà kiên cố kém chất lượng |
| 16–17 | 184–220 | Siêu bão | Tàn phá trên diện rộng |
Các con số trong bảng là ngưỡng làm tròn theo thang Beaufort mở rộng mà ngành khí tượng thuỷ văn Việt Nam sử dụng. Trên biển, mỗi cấp còn đi kèm độ cao sóng; với tàu thuyền, gió cấp 6 đã đủ nguy hiểm cho thuyền nhỏ.
Vì sao gió tăng một cấp mà thiệt hại tăng nhiều lần
Lực gió đẩy vào tường, mái nhà tăng theo bình phương tốc độ gió. Gió 120 km/h không mạnh gấp đôi gió 60 km/h mà tạo áp lực gấp khoảng bốn lần. Đó là lý do một mái tôn chịu được bão cấp 9 vẫn có thể bay hẳn khi bão lên cấp 12.
Gió giật còn đáng sợ hơn. Mái nhà ít khi bung ra vì gió đều; nó bị lật khi một cú giật chui vào khe hở dưới mái, tạo lực nâng từ bên trong trong khi bên ngoài gió hút lên. Vì thế việc chằng chống quan trọng nhất là bịt khe hở và buộc chặt mép mái, không phải chỉ chất bao cát lên trên.
Áp thấp nhiệt đới không phải là "bão nhẹ" để coi thường
Nhiều người nghe "áp thấp" là yên tâm. Thực tế gió cấp 6–7 ít khi phá nhà, nhưng áp thấp nhiệt đới thường mang theo mưa rất lớn, kéo dài nhiều ngày. Nhiều trận lũ, sạt lở nặng ở miền Trung và miền núi phía Bắc xảy ra do áp thấp hoặc do bão đã suy yếu thành áp thấp rồi tiếp tục gây mưa khi đi sâu vào đất liền.
Nói cách khác: cấp gió cho biết nguy cơ đổ nhà, tốc mái; còn lượng mưa dự báo mới cho biết nguy cơ lũ, sạt lở. Đọc bản tin phải đọc cả hai.
Thang Saffir–Simpson của Mỹ khác thế nào
Khi đọc tin quốc tế, bạn sẽ gặp "bão cấp 4", "bão cấp 5". Đó là thang Saffir–Simpson của Trung tâm Bão quốc gia Mỹ, chỉ có 5 hạng và chỉ áp dụng cho bão đã đạt sức gió bão cuồng phong (từ khoảng 119 km/h). Hạng 1 của Mỹ tương đương khoảng cấp 12 của Việt Nam; hạng 5 (từ khoảng 252 km/h) vượt quá cấp 17.
Cũng cần biết Mỹ đo gió trung bình trong một phút, còn nhiều nước châu Á đo trong mười phút, Việt Nam dùng khoảng hai phút. Cùng một cơn bão, các cơ quan có thể ghi số khác nhau một chút mà không ai sai. Với người dân, nên theo bản tin của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia vì đó là căn cứ để chính quyền ra lệnh cấm biển, sơ tán.
Cấp độ rủi ro thiên tai: con số thứ hai trong bản tin
Ngoài cấp gió, bản tin bão còn ghi "cấp độ rủi ro thiên tai". Theo Quyết định 18/2021/QĐ-TTg, rủi ro thiên tai được chia tối đa 5 cấp, xác định từ cường độ bão và vùng chịu ảnh hưởng. Cùng một cơn bão, vùng biển xa có thể ở cấp 4 trong khi đất liền ở cấp 3. Cấp rủi ro càng cao, chính quyền càng phải huy động nhiều lực lượng và biện pháp mạnh như cấm đi lại, sơ tán bắt buộc.
Mỗi cấp gió nên làm gì ở nhà
Cấp 6–7
- Thu dọn chậu cây, phơi đồ, bàn ghế ngoài ban công, sân thượng.
- Kiểm tra mương thoát nước quanh nhà, khơi rác ở miệng cống.
- Theo dõi lượng mưa dự báo, nhất là khi nhà ở chân đồi hoặc ven suối.
Cấp 8–11
- Chằng mái tôn, mái ngói; hạ biển hiệu, bạt che.
- Tỉa cành cây sát nhà, gần dây điện (nhờ điện lực nếu cây chạm dây).
- Chuẩn bị đèn pin, sạc dự phòng, nước uống cho hai ba ngày.
- Thuyền nhỏ vào nơi tránh trú, không ra khơi.
Từ cấp 12 trở lên
- Nhà tạm, nhà cấp bốn mái nhẹ, nhà ven biển trũng thấp: sơ tán theo hướng dẫn của xã.
- Nhà kiên cố: chọn một phòng nhỏ, ít cửa kính, ở tầng thấp nhưng không bị ngập để trú khi bão vào.
- Không ra ngoài kể cả khi gió có vẻ lặng (có thể là mắt bão đi qua).
Góc nhìn hôm nay: đọc cấp gió như đọc biển báo
Những năm gần đây, dự báo đường đi và cường độ bão đã chính xác hơn nhiều, cho người dân ba bốn ngày chuẩn bị. Nhưng khoảng trống còn nằm ở chỗ hiểu tin. Một bản tin ghi "cấp 10, giật cấp 12" chỉ có ích khi người nghe biết mái nhà mình chịu được tới đâu.
Cách làm thiết thực: ghi lại một lần cho nhà mình. Mái tôn mỏng, vít ít: lo từ cấp 8. Mái ngói cũ: lo từ cấp 9. Cây lớn sát nhà: lo từ cấp 10. Khi có bão, chỉ cần so con số trong bản tin với tờ giấy dán trên tủ lạnh. Muốn tìm hiểu thêm, trang của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia (nchmf.gov.vn) có giải thích thuật ngữ và bản tin chính thức.
Câu hỏi thường gặp
Bão cấp 12 là gió bao nhiêu km/h?
Theo thang Beaufort mở rộng dùng ở Việt Nam, gió cấp 12 có tốc độ khoảng 118–133 km/h. Đây là ngưỡng bão rất mạnh, đủ sức làm đổ cột điện, tốc mái hàng loạt và bật gốc cây lớn.
Siêu bão là từ cấp mấy?
Ở Việt Nam, bão có sức gió mạnh nhất từ cấp 16 trở lên (khoảng 184 km/h trở lên) được gọi là siêu bão. Cấp cao nhất của thang là cấp 17, tức khoảng 202–220 km/h hoặc hơn.
Áp thấp nhiệt đới khác bão thế nào?
Áp thấp nhiệt đới có gió mạnh nhất cấp 6–7, còn bão từ cấp 8 trở lên. Áp thấp ít gây đổ nhà nhưng thường mang mưa lớn kéo dài, gây lũ và sạt lở, nên không được coi thường.
Gió giật là gì?
Gió giật là những cú gió tăng đột ngột trong vài giây, mạnh hơn tốc độ gió trung bình một đến ba cấp. Mái nhà thường bị tốc vì gió giật chứ không phải vì gió đều.
Bão cấp 5 trên tin nước ngoài bằng cấp mấy ở Việt Nam?
Bão hạng 5 theo thang Saffir–Simpson của Mỹ có gió từ khoảng 252 km/h, vượt cả cấp 17 của Việt Nam. Hai thang đo khác nhau về cách chia và thời gian lấy trung bình gió, nên không quy đổi một – một được.
