Mùa bão ở Biển Đông kéo dài chủ yếu từ tháng 6 tới tháng 11, nhưng bão có thể xuất hiện ở bất kỳ tháng nào. Trung bình mỗi năm Biển Đông có khoảng 10–12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, trong đó khoảng một nửa ảnh hưởng trực tiếp tới đất liền Việt Nam. Vùng chịu bão dịch dần từ Bắc vào Nam theo mùa: đầu mùa bão hay vào Bắc Bộ, giữa mùa vào Bắc và Trung Trung Bộ, cuối mùa vào Nam Trung Bộ và đôi khi Nam Bộ.
Bão ở Biển Đông đến từ đâu
Biển Đông nằm cạnh vùng biển Tây Bắc Thái Bình Dương, nơi sinh ra nhiều bão nhiệt đới nhất thế giới. Phần lớn bão ảnh hưởng tới Việt Nam hình thành ở Thái Bình Dương, phía đông Philippines, rồi đi theo hướng tây hoặc tây bắc vào Biển Đông. Một phần khác hình thành ngay trên Biển Đông từ các vùng áp thấp, thường gần bờ hơn và cho người dân ít thời gian chuẩn bị hơn.
Bão được Việt Nam đánh số theo thứ tự xuất hiện trong năm trên Biển Đông: bão số 1, số 2, số 3… Đồng thời mỗi cơn bão có tên quốc tế do Uỷ ban Bão (thuộc WMO và ESCAP) đặt theo danh sách luân phiên các nước đề xuất, ví dụ Yagi (Nhật Bản đề xuất), Damrey (Campuchia đề xuất). Việt Nam cũng đóng góp tên vào danh sách, như Sơn Tinh, Ba Vì, Sao La. Tên của những cơn bão gây thảm hoạ thường bị rút khỏi danh sách và thay bằng tên mới, như Haiyan sau năm 2013.
Lịch mùa bão theo vùng
| Thời gian | Vùng hay chịu bão | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Tháng 6–8 | Bắc Bộ, Thanh Hoá | Bão thường đi hướng tây bắc vào Vịnh Bắc Bộ |
| Tháng 8–10 | Bắc Trung Bộ (Nghệ An tới Quảng Trị) và Trung Trung Bộ | Cao điểm mùa bão, hay kèm mưa lũ lớn |
| Tháng 10–12 | Nam Trung Bộ, đôi khi Nam Bộ | Bão cuối mùa kết hợp gió mùa đông bắc gây mưa rất lớn ở miền Trung |
Đây là xu hướng trung bình nhiều năm, không phải lịch cố định. Có những năm bão vào Bắc Bộ từ tháng 5, có năm bão vào Nam Bộ đầu tháng 11 như Linda năm 1997, hay bão tháng 12 vào Nam Trung Bộ.
Vì sao bão cuối mùa ở miền Trung đáng sợ
Từ tháng 10, gió mùa đông bắc bắt đầu tràn về. Khi một cơn bão hoặc áp thấp vào miền Trung đúng lúc không khí lạnh xuống, hai khối khí gặp nhau trên dãy Trường Sơn tạo ra mưa cực lớn kéo dài nhiều ngày. Các trận lũ lịch sử miền Trung năm 1999 và chuỗi bão lũ tháng 10–11/2020 đều có cơ chế này. Vì thế người miền Trung thường nói "lụt tháng mười" và coi đây là mùa căng thẳng nhất trong năm.
Năm nhiều bão, năm ít bão
Số bão mỗi năm dao động khá lớn. Các hiện tượng El Niño và La Niña ở Thái Bình Dương có ảnh hưởng: nhiều nghiên cứu cho thấy năm La Niña bão vào Biển Đông có xu hướng nhiều hơn và hình thành gần bờ hơn, còn năm El Niño thì ít hơn, nhưng đây là xu hướng thống kê chứ không phải quy luật chắc chắn. Mỗi đầu mùa, cơ quan khí tượng đưa ra nhận định số bão dự kiến cả năm; đó là con số tham khảo, không thay được bản tin từng cơn.
Biến đổi khí hậu và bão ở Biển Đông
Giới khoa học nhìn chung đồng ý rằng khi đại dương ấm lên, tỷ lệ bão rất mạnh có xu hướng tăng và lượng mưa trong bão có xu hướng lớn hơn, trong khi tổng số bão có thể không tăng. Các báo cáo của IPCC nêu điều này ở mức độ tin cậy khác nhau cho từng khu vực. Với Việt Nam, một số nhận định cho rằng bão có xu hướng dịch dần về phía nam và mùa bão kết thúc muộn hơn, nhưng đây là vùng còn nhiều nghiên cứu. Người dân nên hiểu đơn giản: không nên dựa vào kinh nghiệm "năm nay chắc ít bão" hay "tỉnh mình lâu rồi không có bão".
Chuẩn bị theo lịch: mỗi vùng một mốc
- Bắc Bộ: kiểm tra mái, cây xanh, cống thoát nước trước tháng 6; chú ý mưa lớn vùng núi tháng 7–9.
- Bắc và Trung Trung Bộ: chuẩn bị từ tháng 8; tháng 9–11 là cao điểm cả bão lẫn lũ, nên có kế hoạch kê đồ, sơ tán.
- Nam Trung Bộ: tháng 10–12 là lúc cần chú ý; ngư dân và người nuôi lồng bè cần kế hoạch tránh trú.
- Nam Bộ: bão ít nhưng không phải không có; chú ý triều cường cuối năm và dông lốc mùa mưa.
Góc nhìn hôm nay: mùa bão là một mùa trong năm, không phải bất ngờ
Người Nhật, người Philippines chuẩn bị cho mùa bão như chuẩn bị cho Tết: có ngày kiểm tra, có danh sách đồ dùng, có buổi tập ở trường học. Việt Nam cũng có tháng hành động phòng chống thiên tai, nhưng ở nhiều gia đình thành phố, việc chuẩn bị vẫn chỉ bắt đầu khi bản tin đã có bão. Một lịch đơn giản dán trong nhà, ghi tháng nào kiểm tra mái, tháng nào tỉa cây, tháng nào bổ sung túi khẩn cấp, là cách biến kiến thức mùa bão thành thói quen. Số liệu bão từng năm có thể tra trong niên giám và trang của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia.
Câu hỏi thường gặp
Mùa bão ở Việt Nam là tháng mấy?
Chủ yếu từ tháng 6 đến tháng 11, cao điểm khoảng tháng 8–10. Bão có thể xuất hiện ngoài giai đoạn này, kể cả tháng 12.
Mỗi năm có bao nhiêu cơn bão vào Biển Đông?
Trung bình khoảng 10–12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới, trong đó khoảng một nửa ảnh hưởng trực tiếp đất liền Việt Nam. Số lượng dao động khá lớn giữa các năm.
Vì sao bão được đánh số và còn có tên?
Việt Nam đánh số bão theo thứ tự xuất hiện trên Biển Đông trong năm cho dễ theo dõi. Tên quốc tế do Uỷ ban Bão đặt theo danh sách luân phiên các nước đề xuất.
Vì sao miền Trung lũ lớn vào cuối năm?
Bão hoặc áp thấp cuối mùa gặp không khí lạnh tràn về trên dãy Trường Sơn, tạo mưa cực lớn kéo dài nhiều ngày. Đây là cơ chế của nhiều trận lũ lịch sử miền Trung.
Năm La Niña có nhiều bão hơn không?
Nhiều nghiên cứu cho thấy năm La Niña bão vào Biển Đông có xu hướng nhiều hơn, nhưng đây là xu hướng thống kê, không chắc chắn cho mọi năm.
