Nước dâng do bão là hiện tượng mực nước biển ven bờ dâng cao bất thường khi bão vào, do gió mạnh dồn nước vào bờ và áp suất thấp ở tâm bão hút mặt biển lên. Nếu nước dâng trùng lúc triều cường, nước có thể tràn qua đê, ngập sâu khu dân cư ven biển và cửa sông chỉ trong vài giờ. Trên thế giới, nước dâng là nguyên nhân gây chết người nhiều nhất trong các cơn bão lớn, nhiều hơn cả gió.
Nước dâng hình thành thế nào
Có hai cơ chế cộng lại:
- Gió dồn nước: gió bão thổi liên tục từ biển vào đất liền đẩy một lớp nước lớn về phía bờ. Ở vùng biển nông, thềm lục địa thoai thoải, nước không có chỗ thoát xuống sâu nên dồn lên cao. Đây là phần chính.
- Áp suất thấp: ở tâm bão, áp suất khí quyển thấp hơn bình thường làm mặt biển phồng lên. Phần này thường chỉ vài chục cm.
Cộng thêm sóng to đánh vào bờ, mực nước thực tế ở mép biển có thể cao hơn con số nước dâng trong bản tin.
Thuỷ triều, triều cường và "mực nước tổng cộng"
Thuỷ triều lên xuống mỗi ngày theo chu kỳ của Mặt Trăng và Mặt Trời. Triều cường là những ngày nước lên cao nhất trong tháng, thường quanh ngày rằm và mùng một âm lịch, và cao hơn nữa vào một số tháng trong năm. Khi bản tin ghi "nước dâng do bão 1–2 m, kết hợp triều cường", người ven biển cần hiểu là mực nước có thể lên cao hơn mức triều cao nhất thường thấy cộng thêm 1–2 m.
| Thành phần | Nguồn gốc | Có báo trước không |
|---|---|---|
| Thuỷ triều thiên văn | Mặt Trăng, Mặt Trời | Có, tính được trước nhiều năm |
| Nước dâng do bão | Gió và áp suất thấp | Có, trong bản tin bão |
| Sóng | Gió trên biển | Có, trong bản tin sóng |
Cùng một cơn bão, đổ bộ lúc nước ròng thì thiệt hại do nước dâng có thể nhẹ hơn hẳn so với đổ bộ lúc triều lên. Vì vậy các bản tin hay nhấn mạnh thời điểm đỉnh triều.
Vùng nào ở Việt Nam dễ bị nước dâng
Bờ biển Việt Nam dài hơn 3.000 km, nhưng mức độ nguy cơ khác nhau. Các nghiên cứu về nước dâng do bão ở Việt Nam thường chỉ ra đoạn bờ biển từ Quảng Ninh tới Thanh Hoá và đoạn Nghệ An – Hà Tĩnh có nguy cơ nước dâng cao nhất, do thềm biển nông, thoai thoải ở Vịnh Bắc Bộ. Ven biển miền Trung có bờ dốc hơn nhưng sóng lớn. Bờ biển Nam Bộ ít bão hơn nhưng địa hình thấp, khi có bão (như Linda năm 1997) thì nước tràn sâu.
Ngoài bão, Nam Bộ còn có đợt triều cường lớn cuối năm, kết hợp gió chướng gây ngập nhiều khu vực ở TP.HCM, Cần Thơ và các tỉnh ven biển. Đây là chuyện khác bão nhưng cách phòng tương tự.
Dấu hiệu và thời điểm nguy hiểm
- Nước biển lên nhanh bất thường so với giờ triều quen thuộc, sóng đánh qua kè.
- Nước tràn ngược vào cửa sông, kênh rạch, mực nước sông dâng dù chưa mưa nhiều.
- Gió thổi mạnh từ biển vào liên tục nhiều giờ.
Thời điểm nguy hiểm nhất thường là vài giờ quanh lúc bão đổ bộ, ở phía bên phải đường đi của bão. Nước dâng có thể đến trước khi gió mạnh nhất tới.
Gia đình ven biển nên làm gì
Trước mùa bão
- Biết độ cao nền nhà mình so với mặt đường, so với đê. Hỏi người già trong xóm nước lũ cao nhất từng lên tới đâu.
- Biết điểm sơ tán gần nhất (trường học, nhà văn hoá, nhà kiên cố cao tầng) và đường đi tới đó không qua chỗ trũng.
- Kê cao đồ điện, lúa gạo, giấy tờ; chuẩn bị túi khẩn cấp.
Khi bản tin có nước dâng
- Nhà sát biển, sát cửa sông, ngoài đê: sơ tán sớm theo lệnh của xã, đi lúc trời còn sáng, gió còn nhẹ.
- Không ra bờ biển xem sóng, chụp ảnh. Sóng lớn kết hợp nước dâng có thể cuốn người từ trên kè.
- Đưa thuyền nhỏ, lồng bè vào nơi tránh trú; không ở lại trên thuyền, chòi canh.
- Ngắt điện tổng nếu nước có thể vào nhà.
Đê biển, rừng ngập mặn và những lớp phòng thủ
Đê biển là lớp chắn quen thuộc, nhưng đê được thiết kế theo một mức nước nhất định; khi nước dâng vượt thiết kế, sóng tràn qua đỉnh đê có thể làm sạt mái phía trong. Rừng ngập mặn phía trước đê giúp giảm năng lượng sóng đáng kể. Nhiều chương trình trồng rừng ngập mặn ven biển Bắc Bộ và Nam Bộ từ thập niên 1990 trở đi được đánh giá là giúp đê ít hư hại hơn trong bão. Đó là lý do việc chặt phá rừng ngập mặn để đào ao nuôi tôm làm tăng nguy cơ cho cả làng phía sau.
Góc nhìn hôm nay: con số "nước dâng" cần được hiểu đúng
Trong bản tin, "nước dâng 1 m" nghe có vẻ không cao. Nhưng một mét nước biển tràn vào với sóng đánh có thể cuốn trôi người lớn, làm nổi ô tô và phá tường gạch yếu. Năm 2008, bão Nargis ở Myanmar và năm 2013 siêu bão Haiyan ở Philippines đều gây thương vong rất lớn chủ yếu do nước dâng. Người dân ven biển Việt Nam, nhất là vùng Vịnh Bắc Bộ, nên coi dòng chữ "nước dâng" trong bản tin là tín hiệu để rời khỏi chỗ thấp. Muốn tìm hiểu kỹ, có thể xem bảng thuỷ triều hằng năm do cơ quan khí tượng thuỷ văn công bố để biết những ngày triều cường ở địa phương mình.
Câu hỏi thường gặp
Nước dâng do bão là gì?
Là mực nước biển ven bờ dâng cao bất thường khi bão vào, do gió mạnh dồn nước vào bờ và áp suất thấp ở tâm bão. Nó có thể làm nước tràn qua đê, ngập sâu khu dân cư ven biển.
Nước dâng do bão khác triều cường thế nào?
Triều cường là mức nước cao định kỳ do Mặt Trăng và Mặt Trời, tính trước được. Nước dâng do bão là phần cộng thêm do gió bão. Hai thứ trùng nhau là lúc nguy hiểm nhất.
Vùng nào ở Việt Nam có nguy cơ nước dâng cao nhất?
Các nghiên cứu thường chỉ ra ven biển từ Quảng Ninh đến Thanh Hoá và Nghệ An – Hà Tĩnh, nơi thềm biển nông ở Vịnh Bắc Bộ. Vùng ven biển thấp ở Nam Bộ cũng dễ ngập khi có bão.
Rừng ngập mặn có chống được nước dâng không?
Rừng ngập mặn không chặn được nước dâng hoàn toàn nhưng giảm đáng kể năng lượng sóng, giúp đê và nhà phía sau ít hư hại hơn.
