Ở Việt Nam có hai loại bản đồ giúp người dân biết nơi mình ở có nguy cơ sạt lở, lũ quét hay không: bản đồ phân vùng nguy cơ trượt lở đất đá lâu dài do cơ quan địa chất lập cho các tỉnh miền núi, và bản đồ cảnh báo lũ quét, sạt lở theo thời gian thực do Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia phát hành khi có mưa lớn, chỉ ra từng xã có nguy cơ trong vài giờ tới. Loại thứ nhất giúp chọn chỗ ở, loại thứ hai giúp quyết định đêm nay có nên ở nhà không.
Bản đồ phân vùng nguy cơ: bức tranh lâu dài
Từ khoảng năm 2012, Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản (thuộc ngành tài nguyên môi trường) thực hiện chương trình điều tra, đánh giá và phân vùng cảnh báo nguy cơ trượt lở đất đá các vùng miền núi Việt Nam. Kết quả là các bản đồ hiện trạng trượt lở và bản đồ phân vùng nguy cơ cho các tỉnh miền núi, chia lãnh thổ thành các mức nguy cơ từ rất thấp đến rất cao.
Những bản đồ này dựa trên đặc điểm đất đá, độ dốc, lượng mưa, thảm phủ, lịch sử sạt lở và các điểm khảo sát thực địa. Chúng được chuyển giao cho các tỉnh để dùng trong quy hoạch dân cư, giao thông và kế hoạch phòng chống thiên tai. Người dân có thể hỏi ở UBND xã hoặc cơ quan tài nguyên môi trường cấp tỉnh để biết khu vực mình thuộc mức nguy cơ nào.
Lưu ý khi đọc bản đồ phân vùng
- Bản đồ ở tỷ lệ tỉnh hoặc vùng không thể hiện từng mảnh vườn. Một ngôi nhà nằm trong vùng "nguy cơ thấp" vẫn có thể ở sát một taluy nguy hiểm.
- Bản đồ phản ánh thời điểm khảo sát. Đường mới mở, taluy mới cắt, rừng mới bị phá có thể làm nguy cơ tăng.
- Mức "rất cao" không có nghĩa chắc chắn sẽ sạt, mà là xác suất cao hơn nhiều nơi khác khi có mưa lớn.
Bản đồ cảnh báo lũ quét, sạt lở theo giờ
Khi có mưa lớn, Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia và các đài khu vực phát hành bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở đất, sụt lún đất do mưa lũ hoặc dòng chảy. Bản tin kèm bản đồ và danh sách các xã có nguy cơ trong khoảng 3–6 giờ tới, chia mức nguy cơ (trung bình, cao, rất cao). Bản tin dựa trên lượng mưa đo được từ mạng lưới trạm tự động, dự báo mưa và mô hình tính độ ẩm đất.
Bản tin được đăng trên trang của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia (nchmf.gov.vn), gửi tới ban chỉ huy phòng chống thiên tai các tỉnh, rồi xuống xã. Truyền hình, báo điện tử thường đăng lại danh sách xã có nguy cơ.
Cách dùng bản tin cảnh báo cho gia đình
- Biết tên xã mình theo địa giới hiện hành (sau sáp nhập từ 7/2025, tên xã có thể đã đổi). Bản tin mới dùng tên mới.
- Tìm xã trong danh sách khi có cảnh báo cho tỉnh mình.
- Xem mức nguy cơ và thời gian hiệu lực.
- Kết hợp với vị trí nhà: nếu xã có nguy cơ cao mà nhà ở chân dốc, ven suối, hãy sơ tán ngay; nếu nhà ở chỗ thoải, xa suối, vẫn theo dõi sát.
- Nghe chỉ đạo của xã: xã có thể ra lệnh sơ tán những khu vực cụ thể.
Bảng hai loại bản đồ
| Bản đồ phân vùng nguy cơ | Bản đồ cảnh báo theo giờ | |
|---|---|---|
| Ai lập | Cơ quan địa chất (Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản) | Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia, đài khu vực |
| Thời gian | Dài hạn, nhiều năm | Vài giờ tới, khi có mưa lớn |
| Dùng để | Quy hoạch, chọn chỗ ở, di dời dân | Quyết định sơ tán, cấm đường, tránh trú |
| Hỏi ở đâu | UBND xã, cơ quan tài nguyên môi trường tỉnh | Trang nchmf.gov.vn, đài, báo, loa xã |
Các công cụ khác
- Trạm đo mưa tự động: nhiều xã vùng núi đã có. Một số trang theo dõi của ngành khí tượng thuỷ văn, thuỷ lợi hiển thị lượng mưa từng trạm theo giờ.
- Hệ thống cảnh báo sớm tại chỗ: một số điểm có nguy cơ cao được lắp thiết bị đo mưa, đo dịch chuyển đất, kèm còi báo động cho người dân.
- Bản đồ vệ tinh, ảnh viễn thám: được các nhà khoa học dùng để phát hiện vết sạt mới sau mưa lũ.
- Tin nhắn cảnh báo của nhà mạng: khi cơ quan phòng chống thiên tai yêu cầu, nhà mạng gửi tin tới thuê bao trong vùng nguy cơ.
Đừng chờ bản đồ mới hành động
Bản đồ và bản tin là công cụ hỗ trợ. Mưa có thể lớn cục bộ ở nơi không có trạm đo, sạt lở có thể xảy ra ở xã không có tên trong danh sách. Khi thấy dấu hiệu bất thường quanh nhà như vết nứt, nước đục, đá lăn, tiếng ầm, hãy hành động theo dấu hiệu, không đợi bản tin xác nhận.
Góc nhìn hôm nay: đưa bản đồ về tới thôn bản
Thách thức lớn nhất không phải là có bản đồ mà là đưa nó tới người cần. Nhiều bản tin cảnh báo được phát đúng lúc, nhưng đến được người dân vùng sâu qua nhiều tầng truyền tin thì đã muộn, hoặc người dân không biết đọc. Một số địa phương đã treo bản đồ nguy cơ ở nhà văn hoá thôn, đánh dấu những hộ cần sơ tán khi có cảnh báo, tập dượt định kỳ. Nếu thôn bạn chưa có, hãy hỏi xã xin một bản đồ khổ lớn cho thôn và cùng nhau đánh dấu các điểm tránh trú.
Câu hỏi thường gặp
Xem bản đồ cảnh báo sạt lở ở đâu?
Bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở theo giờ được đăng trên trang của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia (nchmf.gov.vn) và được báo, đài đăng lại. Bản đồ phân vùng nguy cơ dài hạn có thể hỏi ở UBND xã hoặc cơ quan tài nguyên môi trường tỉnh.
Bản đồ phân vùng nguy cơ trượt lở do ai lập?
Do Viện Khoa học Địa chất và Khoáng sản thực hiện trong chương trình điều tra, đánh giá và phân vùng cảnh báo nguy cơ trượt lở đất đá các vùng miền núi Việt Nam, rồi chuyển giao cho các tỉnh.
Xã không có tên trong cảnh báo thì có an toàn không?
Không chắc chắn. Mưa có thể lớn cục bộ ở nơi không có trạm đo. Nếu thấy dấu hiệu bất thường quanh nhà, hãy hành động ngay mà không chờ bản tin.
Mức nguy cơ rất cao có nghĩa là chắc chắn sạt lở không?
Không. Đó là mức xác suất cao hơn hẳn các nơi khác khi có mưa lớn. Người ở vùng này cần cảnh giác cao và sơ tán sớm khi có cảnh báo.