Lũ quét là dòng lũ xuất hiện rất nhanh trên các suối nhỏ, sông nhỏ ở vùng núi dốc, thường chỉ vài chục phút đến vài giờ sau mưa lớn, mang theo bùn đất, đá tảng và cây cối với sức phá rất lớn. Lũ ống là cách gọi dân gian ở miền núi phía Bắc cho kiểu lũ quét dồn qua khe hẹp như một cái ống, nước dâng cao rất nhanh. Vì đến quá nhanh và hay xảy ra ban đêm, lũ quét là loại thiên tai gây chết người nhiều nhất ở vùng núi Việt Nam.
Vì sao lũ quét đến nhanh như vậy
Ba điều kiện cộng lại:
- Địa hình dốc: lưu vực suối nhỏ, sườn núi dốc, nước mưa không kịp thấm mà chảy tràn xuống khe suối trong thời gian rất ngắn.
- Mưa lớn tập trung: một trận mưa vài chục đến hơn trăm milimét trong vài giờ trên một lưu vực nhỏ.
- Đất đã no nước: sau nhiều ngày mưa, đất không thấm thêm được nữa, mọi giọt mưa mới đều thành dòng chảy mặt.
Khi các dòng chảy nhỏ từ nhiều nhánh dồn về khe chính cùng một lúc, mực nước có thể dâng vài mét trong vài phút. Đó là lúc người ở cạnh suối nghe "tiếng ầm ầm" rồi thấy nước ập tới như một bức tường.
Lũ quét mang theo gì
Khác với lũ sông đồng bằng chủ yếu là nước, lũ quét thường mang lượng lớn bùn đất, đá, gỗ. Có trường hợp sườn núi trượt xuống chặn dòng suối tạo thành "đập tạm" bằng đất đá; khi nước dâng tràn và phá đập tạm, một khối nước và bùn đá khổng lồ đổ xuống hạ lưu. Đây là kiểu lũ bùn đá, sức phá đủ để cuốn trôi nhà cửa, cầu cống, xe cộ.
Lũ quét, lũ ống, lũ bùn đá: phân biệt thế nào
| Tên gọi | Đặc điểm chính | Nơi hay gặp |
|---|---|---|
| Lũ quét | Lũ lên rất nhanh trên suối, sông nhỏ vùng núi, mang theo vật liệu | Miền núi phía Bắc, Tây Nguyên, miền núi miền Trung |
| Lũ ống | Lũ quét dồn qua khe hẹp, nước dâng cao đột ngột | Các thung lũng hẹp vùng Tây Bắc, Việt Bắc |
| Lũ bùn đá | Hỗn hợp đặc của bùn, đá, cây, thường do sạt lở chặn dòng rồi vỡ | Thượng nguồn suối dốc, sau mưa rất lớn |
Ba tên gọi này hay được dùng lẫn trên báo. Điều quan trọng với người dân là cả ba đều đến nhanh và cách ứng phó giống nhau: lên cao, tránh xa lòng suối.
Dấu hiệu sắp có lũ quét
- Mưa rất to kéo dài nhiều giờ, nhất là ban đêm, sau nhiều ngày mưa trước đó.
- Nước suối đột ngột đục ngầu, có nhiều cành cây, rác trôi.
- Mực nước suối dâng nhanh hoặc, đáng sợ hơn, đột ngột cạn bất thường dù vẫn mưa (có thể phía trên đã bị đất đá chặn dòng).
- Nghe tiếng ầm ầm, lục cục như đá lăn từ phía thượng nguồn.
- Có mùi đất, mùi bùn nồng.
- Bản tin cảnh báo "nguy cơ lũ quét, sạt lở đất ở vùng núi các tỉnh…" kèm danh sách xã có nguy cơ.
Thấy một trong các dấu hiệu này mà nhà ở gần suối, hãy đi lên cao ngay, không đợi xác nhận.
Khi lũ quét ập tới
- Chạy lên cao theo hướng vuông góc với dòng suối, lên sườn đồi vững, không chạy dọc theo lòng suối hay xuống phía hạ lưu.
- Bỏ lại đồ đạc, chỉ mang theo người. Không quay lại lấy đồ.
- Không băng qua suối, ngầm, cầu tạm khi nước đã lên.
- Báo động cho hàng xóm bằng tiếng kẻng, còi, gọi to.
- Khi đã ở nơi an toàn, gọi 112 hoặc 114 báo vị trí, số người.
Vì sao lũ quét hay gây chết người ban đêm
Nhiều trận lũ quét lớn ở Việt Nam xảy ra vào đêm hoặc rạng sáng, khi mọi người đang ngủ và không nhìn thấy dòng suối. Mưa lớn trên vùng núi thường kéo dài về đêm. Vì vậy ở các bản ven suối có nguy cơ, khi có cảnh báo mưa lớn, nên có người thay nhau thức canh, và cả nhà ngủ sẵn sàng (đèn pin bên gối, túi để cạnh cửa). Tốt nhất là sang ngủ nhờ nhà ở chỗ cao từ chiều.
Góc nhìn hôm nay: mất mát của những bản làng ven suối
Sáng 10/9/2024, khi hoàn lưu bão Yagi gây mưa rất lớn ở Lào Cai, một trận lũ quét kèm bùn đá đã vùi lấp gần như toàn bộ thôn Làng Nủ (xã Phúc Khánh, Bảo Yên, Lào Cai, theo địa giới lúc đó), làm hàng chục người thiệt mạng và mất tích. Đây là một trong những thảm hoạ lũ quét nặng nề nhất ở Việt Nam những năm gần đây, và là lời nhắc rằng một bản làng yên bình nhiều thế hệ vẫn có thể nằm trên đường đi của lũ quét. Từ sau đó, việc rà soát các điểm dân cư ven suối, lắp trạm đo mưa tự động và hệ thống cảnh báo sớm ở cấp thôn bản được đẩy mạnh hơn. Nếu bạn sống hoặc có người thân ở vùng núi, hãy hỏi xã xem bản mình có nằm trong danh sách điểm có nguy cơ không và điểm tránh trú ở đâu.
Câu hỏi thường gặp
Lũ quét là gì?
Lũ quét là dòng lũ lên rất nhanh trên suối, sông nhỏ vùng núi dốc, thường vài chục phút đến vài giờ sau mưa lớn, mang theo bùn đất, đá và cây cối với sức phá rất lớn.
Lũ ống khác lũ quét thế nào?
Lũ ống là cách gọi dân gian cho kiểu lũ quét dồn qua khe núi hẹp, nước dâng cao đột ngột như chảy trong ống. Về bản chất và cách ứng phó, nó giống lũ quét.
Dấu hiệu sắp có lũ quét là gì?
Mưa to kéo dài, nước suối đục ngầu đột ngột hoặc cạn bất thường dù vẫn mưa, nghe tiếng ầm ầm như đá lăn từ thượng nguồn. Thấy dấu hiệu này hãy lên cao ngay.
Gặp lũ quét thì chạy hướng nào?
Chạy lên cao theo hướng vuông góc với dòng suối, lên sườn đồi vững. Không chạy dọc lòng suối hay xuống hạ lưu, không băng qua suối.
Vì sao lũ quét nguy hiểm vào ban đêm?
Mưa lớn vùng núi hay kéo dài về đêm, mọi người đang ngủ và không quan sát được dòng suối, nên không kịp phản ứng. Khi có cảnh báo, nên có người canh hoặc sang ngủ nhờ ở chỗ cao.