Dấu hiệu sắp sạt lở đất quanh nhà và cách theo dõi vết nứt

Đất sắp sạt lở thường báo trước bằng những dấu hiệu nhìn thấy được: vết nứt mới trên sườn đồi, sân, nền nhà; tường nhà nứt, cửa bỗng khó đóng; cột điện, cây cối nghiêng; nước rỉ ra bất thường ở chân dốc, nước đục; tiếng răng rắc, đất đá lăn lả tả. Khi thấy những dấu hiệu này trong mùa mưa, nhất là sau nhiều ngày mưa liên tục, gia đình cần rời khỏi nhà và báo ngay cho trưởng thôn, xã.

Sạt lở đất xảy ra thế nào

Sườn đồi đứng vững được nhờ lực ma sát và độ dính giữa các hạt đất, đá, rễ cây. Khi mưa nhiều ngày, nước ngấm vào làm đất nặng thêm, đồng thời áp lực nước trong lỗ rỗng đẩy các hạt tách nhau ra, giảm ma sát. Đến một lúc, khối đất trượt xuống theo mặt yếu nhất. Ở Việt Nam, sạt lở hay xảy ra trên các sườn đất phong hoá dày, sườn bị cắt xén để làm đường, làm nhà (taluy), và vùng có đá phiến dễ vỡ vụn.

Sạt lở thường không xảy ra đúng lúc mưa to nhất mà có thể muộn hơn vài giờ, thậm chí một hai ngày sau khi mưa ngớt, vì nước cần thời gian để ngấm sâu.

Dấu hiệu trên mặt đất

• Vết nứt mới chạy ngang sườn đồi, trên sân, vườn, mặt đường, nhất là vết nứt hình vòng cung phía trên nhà.
• Đất phồng, gồ lên ở chân dốc; mặt đất bậc thang tụt xuống.
• Đá, đất lăn lả tả từ trên sườn xuống, cát sỏi chảy thành vệt.
• Nước rỉ ra ở chỗ trước giờ khô ráo, mạch nước mới xuất hiện ở chân taluy, nước đục lẫn bùn.
• Giếng, ao bỗng cạn hoặc dâng bất thường, nước đục.

Dấu hiệu trên nhà cửa, cây cối

• Tường, nền nhà xuất hiện vết nứt mới hoặc vết cũ mở rộng nhanh.
• Cửa đi, cửa sổ bỗng kẹt, khó đóng mở (khung nhà bị xô lệch).
• Ống nước bị gãy, rò rỉ không rõ nguyên nhân.
• Cột điện, hàng rào, cây cối nghiêng về một phía, đặc biệt nhiều cây cùng nghiêng.
• Bậc thềm, sân tách khỏi tường nhà.

Dấu hiệu nghe và cảm nhận

• Tiếng răng rắc, lục cục từ trong đất hoặc từ sườn đồi.
• Tiếng cây gãy, rễ đứt.
• Cảm giác rung nhẹ dưới chân.

Những dấu hiệu này thường xuất hiện vào ban đêm trong mưa, khi người ta khó quan sát. Vì vậy, kiểm tra quanh nhà vào ban ngày trong mùa mưa là thói quen đáng giữ.

Bảng mức độ: theo dõi hay rời đi ngay

Cách theo dõi vết nứt đơn giản

Với vết nứt trên tường hoặc mặt đất, có thể theo dõi bằng cách đơn giản:

1. Vạch hai đường thẳng bằng sơn hoặc bút dạ ngang qua vết nứt, ghi ngày.
2. Dán một mẩu giấy mỏng hoặc băng dính ngang vết nứt trên tường; nếu giấy rách, vết nứt đang mở.
3. Cắm hai cọc hai bên vết nứt trên đất, đo khoảng cách bằng thước mỗi ngày.
4. Chụp ảnh cùng một góc mỗi ngày để so sánh.

Nếu vết nứt mở rộng nhanh qua từng ngày mưa, đó là tín hiệu rõ ràng để báo xã và rời đi.

Khi đã có dấu hiệu: làm gì

• Rời khỏi nhà, tới chỗ an toàn: nơi xa sườn dốc, không nằm dưới chân dốc hay trên đường đất đá có thể trượt xuống.
• Báo trưởng thôn, cán bộ xã để được kiểm tra và hỗ trợ sơ tán. Gọi 112 hoặc 114 khi khẩn cấp.
• Báo cho hàng xóm, nhất là nhà ở phía dưới dốc.
• Không quay lại lấy đồ khi mưa vẫn tiếp tục.
• Không tự đào, khơi rãnh, chặt cây trên sườn đang có dấu hiệu trượt.

Góc nhìn hôm nay: người dân là "trạm quan trắc" tốt nhất

Các trạm đo mưa, đo độ ẩm đất, hệ thống cảnh báo sớm đang được lắp đặt ở nhiều xã vùng núi. Nhưng không thiết bị nào phủ được mọi sườn đồi. Người sống tại chỗ, nhìn sườn đồi mỗi ngày, là người phát hiện bất thường sớm nhất. Nhiều chương trình quản lý rủi ro thiên tai dựa vào cộng đồng đã tập huấn cho người dân nhận biết dấu hiệu sạt lở, lập nhóm canh, quy ước tín hiệu kẻng. Nếu xã bạn có lớp như vậy, hãy tham gia; nếu chưa, có thể đề xuất trong họp thôn.