Không có một con số lượng mưa chung cho cả nước để biết khi nào sạt lở, lũ quét xảy ra, vì ngưỡng phụ thuộc vào loại đất đá, độ dốc và đất đã ẩm tới mức nào. Nhưng có hai điều người dân vùng núi nên nhớ: mưa tích luỹ nhiều ngày quan trọng không kém mưa to một trận, và khi đất đã no nước sau vài ngày mưa, chỉ cần thêm một trận mưa vừa cũng đủ gây sạt. Bản tin ghi "mưa 100–200 mm, có nơi trên 300 mm" ở vùng núi là tín hiệu cần cảnh giác cao.
Milimét mưa nghĩa là gì
Lượng mưa 1 mm nghĩa là nếu nước mưa không chảy đi, không thấm, nó sẽ phủ mặt đất một lớp dày 1 mm. Trên một mét vuông, 1 mm mưa bằng 1 lít nước. Một trận mưa 200 mm đổ xuống mỗi mét vuông 200 lít nước, tức một sườn đồi rộng một hecta nhận khoảng 2.000 m³ nước, tương đương gần một bể bơi tiêu chuẩn.
| Lượng mưa | Cách gọi thường dùng |
|---|---|
| Dưới 16 mm/24 giờ | Mưa nhỏ đến vừa |
| 16–50 mm/24 giờ | Mưa vừa đến mưa to |
| Trên 50 mm/24 giờ | Mưa to |
| Trên 100 mm/24 giờ | Mưa rất to |
Các mốc trên là cách phân cấp phổ biến trong bản tin khí tượng ở Việt Nam. Bản tin mưa lớn diện rộng thường ghi lượng mưa cho một đợt kéo dài nhiều ngày, không chỉ 24 giờ.
Đất no nước: điều kiện quyết định
Hãy hình dung đất như một miếng bọt biển. Khi khô, nó hút được nhiều nước. Khi đã đầy, mọi giọt nước mới đều chảy tràn trên mặt hoặc ngấm xuống làm tăng áp lực nước bên trong. Với sườn đồi:
- Ngày đầu mưa: đất hút nước, sạt lở ít khi xảy ra trừ khi mưa cực lớn.
- Sau 2–3 ngày mưa: đất gần no nước, khả năng sạt tăng nhanh.
- Sau nhiều ngày mưa: một trận mưa vừa thêm cũng có thể là "giọt nước tràn ly".
Nhiều nghiên cứu ở miền núi Việt Nam và các nước nhiệt đới cho thấy sạt lở thường xảy ra khi mưa tích luỹ vài ngày lên tới khoảng 100–200 mm hoặc hơn, kèm một trận mưa cường độ cao. Con số chính xác khác nhau theo từng vùng đất đá, nên chỉ dùng để hiểu xu hướng, không dùng để yên tâm khi chưa tới ngưỡng.
Mưa cường độ cao: mưa nhanh nguy hiểm hơn mưa đều
Cùng 100 mm, nếu rơi đều trong hai ngày, đất có thời gian thấm, suối có thời gian thoát. Nếu rơi trong ba giờ, nước tràn mặt dồn xuống khe suối gần như cùng lúc, gây lũ quét. Bản tin hay ghi "mưa với cường độ lớn trên 100 mm trong 3 giờ" chính là để cảnh báo kiểu mưa này.
Theo dõi lượng mưa ở đâu
- Bản tin mưa lớn và cảnh báo lũ quét, sạt lở của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia và các đài khu vực, có bản đồ các xã có nguy cơ, cập nhật nhiều lần trong ngày khi mưa lớn.
- Trạm đo mưa tự động đã được lắp ở nhiều xã vùng núi; số liệu được truyền về và hiển thị trên các trang theo dõi của ngành khí tượng thuỷ văn, phòng chống thiên tai.
- Thùng đo mưa đơn giản tại bản: một số dự án cộng đồng hướng dẫn dùng thùng có vạch chia, ghi lượng mưa mỗi sáng, cộng dồn. Khi cộng dồn vượt ngưỡng do cán bộ hướng dẫn, cả bản chuẩn bị tránh trú.
Bảng hành động theo mưa tích luỹ (tham khảo cho vùng núi)
| Tình huống | Hành động |
|---|---|
| Bản tin dự báo đợt mưa lớn diện rộng nhiều ngày | Kiểm tra quanh nhà, dọn rãnh thoát nước, chuẩn bị túi khẩn cấp |
| Đã mưa liên tục 2–3 ngày, vẫn còn mưa | Hạn chế đi lại ven suối, đường đèo; nhà ở vị trí nguy cơ chuẩn bị sơ tán |
| Xã có tên trong cảnh báo lũ quét, sạt lở | Nhà ở chân dốc, ven suối sơ tán; có người thay nhau canh |
| Mưa rất to về đêm sau nhiều ngày mưa | Không ngủ ở nhà có nguy cơ, sang điểm tránh trú |
| Mưa đã tạnh | Chưa về ngay, chờ xã kiểm tra, vì sạt có thể muộn |
Những hiểu nhầm hay gặp
- "Hôm nay mưa nhỏ thì không sao": nếu những ngày trước đã mưa nhiều, mưa nhỏ vẫn có thể gây sạt.
- "Tạnh mưa rồi là hết nguy hiểm": sạt lở có thể xảy ra một hai ngày sau khi tạnh.
- "Năm nào cũng mưa vậy": mưa cực đoan có xu hướng tăng; một trận mưa vượt mọi ký ức có thể đến bất cứ năm nào.
Góc nhìn hôm nay: con số mưa nên được "dịch" ra hành động
Bản tin mưa nói bằng milimét, nhưng người dân cần biết "đêm nay có nên ngủ ở nhà không". Một số địa phương và tổ chức đã thử nghiệm cách nói đơn giản: mức màu (xanh, vàng, cam, đỏ) gắn với hành động cụ thể cho từng bản. Mỗi gia đình cũng có thể tự làm: ghi lại sau mỗi đợt mưa lớn, mưa bao nhiêu ngày thì suối trước nhà đục, khi nào có đá lăn. Sau vài mùa, bạn sẽ có một "ngưỡng" của riêng mình, đáng tin hơn cảm giác.
Câu hỏi thường gặp
Mưa bao nhiêu mm thì có nguy cơ sạt lở?
Không có con số chung. Nhiều nghiên cứu ghi nhận sạt lở thường xảy ra khi mưa tích luỹ vài ngày khoảng 100–200 mm trở lên kèm mưa cường độ cao, nhưng ngưỡng khác nhau theo đất đá và độ dốc.
1 mm mưa là bao nhiêu nước?
Là một lớp nước dày 1 mm phủ mặt đất, tương đương 1 lít nước trên mỗi mét vuông.
Mưa to bao nhiêu thì gọi là mưa rất to?
Trong bản tin khí tượng Việt Nam, mưa trên 100 mm trong 24 giờ thường được gọi là mưa rất to; trên 50 mm là mưa to.
Vì sao mưa nhiều ngày lại nguy hiểm hơn?
Vì đất đã no nước không thấm thêm được, áp lực nước trong đất tăng làm giảm độ bám giữa các hạt. Khi đó chỉ cần thêm một trận mưa vừa cũng có thể gây sạt.