Rừng giúp sườn đồi bền hơn theo ba cách: tán cây đón bớt mưa, lớp thảm mục và rễ giúp nước thấm chậm thay vì chảy tràn, và rễ cây đan vào đất như cốt thép giữ lớp đất mặt. Nhưng rễ phần lớn chỉ ăn sâu vài mét, nên rừng chủ yếu chống được sạt lở nông; với những khối trượt sâu trong mưa cực lớn, sườn có rừng vẫn có thể sạt. Mất rừng tự nhiên, thay bằng cây trồng rễ nông hoặc đất trống thì nguy cơ sạt lở nông và lũ quét tăng rõ rệt.
Rừng làm gì với một trận mưa
Tán cây giữ lại một phần mưa
Lá và cành giữ lại một phần nước mưa, phần này bốc hơi trở lại không khí. Với mưa nhỏ, phần giữ lại đáng kể; với mưa rất to kéo dài, phần này nhỏ so với tổng lượng mưa.
Thảm mục và đất rừng thấm nước
Lớp lá mục, cành khô và đất tơi xốp dưới tán rừng như một tấm thảm thấm. Nước mưa ngấm từ từ xuống đất, chảy chậm qua tầng đất ra suối. Nhờ vậy đỉnh lũ ở suối thấp hơn và đến muộn hơn so với sườn đồi trơ trụi, nơi nước chảy tràn ngay xuống khe.
Rễ cây giữ đất
Rễ cây đan vào nhau và vào đất, tăng sức kháng cắt của lớp đất mặt. Rễ cọc của cây gỗ lớn có thể cắm qua lớp đất phong hoá vào khe đá, như những chiếc neo.
Giới hạn của rễ cây
Phần lớn rễ cây tập trung ở 1–2 m đất trên cùng; một số loài ăn sâu hơn. Ở miền núi Việt Nam, lớp đất phong hoá có nơi dày hàng chục mét. Khi mặt trượt nằm sâu hơn vùng rễ, cả khối đất lẫn cây trượt xuống cùng nhau. Sau những trận mưa cực lớn, người ta vẫn thấy những vết sạt lớn giữa rừng tự nhiên.
Ngoài ra, cây quá lớn trên sườn rất dốc đôi khi làm tăng tải trọng và hứng gió; khi gió bão giật mạnh, rễ bị bẩy làm nứt đất. Vì vậy các nhà địa kỹ thuật không coi cây là giải pháp duy nhất mà là một phần của hệ thống giữ sườn.
Rừng tự nhiên, rừng trồng và nương rẫy
| Loại thảm phủ | Khả năng giữ đất, nước | Ghi chú |
|---|---|---|
| Rừng tự nhiên nhiều tầng | Tốt nhất | Nhiều tầng tán, thảm mục dày, rễ sâu nông đan xen |
| Rừng trồng thuần một loài | Trung bình | Phụ thuộc loài cây, mật độ, cách khai thác; khai thác trắng làm đất trống nhiều năm |
| Cây công nghiệp, cây ăn quả trên dốc | Trung bình đến kém | Tốt hơn nếu có băng cỏ, làm ruộng bậc thang |
| Nương rẫy, đất trống sau đốt | Kém | Đất xói mạnh, nước chảy tràn nhanh |
Một số nghiên cứu và nhận định sau các trận lũ năm 2020 ở miền Trung cho rằng việc chuyển rừng tự nhiên sang rừng trồng chu kỳ ngắn và khai thác trắng trên sườn dốc đã góp phần làm sạt lở nặng hơn ở một số nơi. Mức độ ảnh hưởng ở từng vụ cụ thể vẫn là chủ đề được giới khoa học thảo luận, vì mưa trong đợt đó cực kỳ lớn.
Những cách giữ sườn đồi gần nhà
- Giữ cây trên sườn sau nhà: không chặt trắng, không đốt cỏ trên sườn dốc.
- Trồng cỏ, cây bụi trên taluy: các loài cỏ rễ sâu như cỏ vetiver (cỏ hương bài) được dùng nhiều nơi để chống xói taluy đường, bờ đê. Cây bụi bản địa cũng tốt.
- Làm ruộng bậc thang, băng cây xanh theo đường đồng mức khi canh tác trên dốc.
- Dẫn nước mưa: làm rãnh đỉnh và rãnh thoát nước để nước không đổ dồn vào một chỗ trên sườn.
- Không đặt bể nước, ao trên sườn phía sau nhà: nước rò rỉ làm đất ẩm thường xuyên.
Cây trên taluy: chọn đúng loại
Không phải cây nào trồng trên taluy cũng tốt. Cây thân gỗ lớn trồng ở mép taluy cao có thể bị gió quật đổ, kéo theo mảng đất. Cây có rễ chùm dày, thân thấp, bụi thường phù hợp hơn ở vị trí này. Ở công trình đường lớn, việc trồng cỏ, phủ lưới thực vật được thiết kế cùng với rãnh thoát nước và kè chân. Nếu cần trồng trên taluy cao gần nhà, nên hỏi cán bộ nông lâm của xã về loài cây phù hợp với đất và khí hậu địa phương.
Rừng và lũ quét
Lưu vực suối có rừng che phủ tốt thường có lũ lên chậm hơn, ít bùn đá hơn. Khi lưu vực mất rừng, nước mưa chảy tràn nhanh, mang theo đất đá từ sườn trống, tạo lũ bùn đá. Cây gỗ đổ trên sườn, gỗ khai thác bỏ lại, cành ngọn dồn trong khe suối có thể bị lũ cuốn thành "đập tạm" rồi vỡ, gây lũ mạnh hơn. Vì vậy dọn cành ngọn sau khai thác, không để gỗ ứ trong lòng suối là một việc nhỏ có ích.
Góc nhìn hôm nay: rừng là hạ tầng phòng thiên tai
Các chương trình bảo vệ và phục hồi rừng đầu nguồn, rừng phòng hộ ngày càng được nhìn như một phần của hạ tầng phòng chống thiên tai, bên cạnh đê, hồ, kè. Với mỗi gia đình vùng núi, giữ những bụi cây, khóm tre, mảng rừng nhỏ trên sườn sau nhà là cách bảo vệ chính mình. Muốn tìm hiểu thêm, có thể hỏi các ban quản lý rừng phòng hộ, vườn quốc gia gần nơi ở về những mô hình trồng cây giữ đất đang được áp dụng.
Câu hỏi thường gặp
Rừng có chống được sạt lở không?
Rừng giúp chống sạt lở nông rất tốt nhờ rễ giữ đất và thảm mục giúp nước thấm chậm. Nhưng với khối trượt sâu hơn vùng rễ trong mưa cực lớn, sườn có rừng vẫn có thể sạt.
Rễ cây ăn sâu bao nhiêu?
Phần lớn rễ cây tập trung ở khoảng 1–2 m đất trên cùng, một số loài ăn sâu hơn. Ở nơi lớp đất phong hoá dày hàng chục mét, mặt trượt có thể nằm sâu hơn rễ.
Trồng cỏ gì để chống xói taluy?
Cỏ vetiver (cỏ hương bài) có rễ sâu, được dùng nhiều nơi để chống xói taluy và bờ đê. Cây bụi bản địa rễ chùm cũng phù hợp. Nên hỏi cán bộ nông lâm địa phương về loài hợp đất.
Mất rừng làm lũ quét mạnh hơn thế nào?
Khi mất rừng, nước mưa chảy tràn nhanh xuống suối thay vì thấm chậm, mang theo đất đá từ sườn trống. Lũ lên nhanh hơn, nhiều bùn đá hơn và sức phá lớn hơn.