Khi đất bắt đầu rung, việc nên làm ngay là "cúi xuống, che đầu, bám chặt": hạ người xuống sàn trước khi bị quật ngã, chui dưới gầm bàn chắc hoặc che đầu và gáy bằng tay, rồi bám vào chân bàn cho tới khi hết rung. Đây là khuyến cáo chung của nhiều cơ quan quản lý thiên tai trên thế giới cho người ở trong nhà. Không chạy ra ngoài trong lúc đang rung, vì phần lớn thương tích xảy ra do vật rơi, kính vỡ và ngã khi đang chạy.
Vì sao không chạy ra ngoài ngay
Trong vài giây đầu của một trận động đất mạnh, mặt sàn rung lắc làm người khó đứng vững. Chạy lúc đó dễ ngã, bị đồ đạc đổ đè, bị kính vỡ cứa. Khu vực sát tường ngoài, cửa ra vào, mái hiên, lan can là nơi gạch, kính, ngói rơi xuống nhiều nhất. Nhiều nghiên cứu sau các trận động đất cho thấy người chạy ra cửa trong lúc rung bị thương nhiều hơn người ở yên tại chỗ an toàn trong phòng.
Lời khuyên "đứng ở khung cửa" từng phổ biến, nhưng các cơ quan như FEMA (Mỹ) không còn khuyến cáo vì cửa nhà hiện đại thường không chắc hơn phần còn lại, và cánh cửa có thể đập vào người.
Ba động tác
- Cúi xuống: quỳ hoặc ngồi xuống sàn bằng tay và đầu gối. Tư thế này giúp không bị ngã và vẫn có thể bò tới chỗ trú gần.
- Che đầu: chui dưới gầm bàn, gầm giường chắc nếu ở gần. Nếu không có, cúi sát người cạnh một bức tường trong, xa cửa sổ, lấy hai tay ôm che đầu và gáy.
- Bám chặt: nắm chân bàn và di chuyển theo nếu bàn bị xê dịch. Giữ tư thế cho tới khi hết rung.
Ở những nơi khác nhau
| Bạn đang ở | Làm gì |
|---|---|
| Trên giường | Nằm yên, úp mặt, lấy gối che đầu; tránh nếu đầu giường ngay dưới kệ treo, đèn chùm |
| Trong bếp | Tránh xa bếp lửa, tủ treo; tắt bếp nếu tay ở ngay nút, rồi cúi che đầu |
| Nhà cao tầng | Không dùng thang máy; trú dưới bàn, tránh cửa kính; chuông báo cháy, sprinkler có thể bật |
| Trong lớp học | Chui dưới bàn học, che đầu, nghe hướng dẫn của giáo viên |
| Ngoài trời | Ra chỗ trống xa nhà, cây, cột điện, biển quảng cáo; cúi xuống, che đầu |
| Đang lái xe | Giảm tốc, dừng ở chỗ trống, không dừng dưới cầu vượt, cạnh nhà cao, cột điện; ở trong xe đến khi hết rung |
| Vùng núi | Tránh xa sườn dốc, vách đá; cảnh giác đá lăn, sạt lở |
| Bờ biển | Khi hết rung, nếu rung mạnh hoặc kéo dài, đi lên cao ngay vì có thể có sóng thần |
Người khuyết tật, người dùng xe lăn
Người dùng xe lăn nên khoá bánh, cúi người về phía trước, dùng tay hoặc gối che đầu và gáy. Người không thể quỳ xuống có thể ngồi trên ghế, cúi người và che đầu. Các hướng dẫn quốc tế đã cập nhật động tác "khoá, che, giữ" cho người dùng xe lăn và khung tập đi.
Ngay sau khi hết rung
- Kiểm tra bản thân và người xung quanh có bị thương không. Gọi 115 nếu có người bị thương nặng.
- Ra khỏi nhà một cách bình tĩnh nếu nhà có dấu hiệu hư hại: tường nứt lớn, sàn nghiêng, mùi gas. Đi cầu thang bộ, không dùng thang máy.
- Mang giày dép vì có thể có kính vỡ.
- Nếu ngửi thấy mùi gas: không bật lửa, không bật công tắc điện, mở cửa, ra ngoài, khoá van gas nếu an toàn.
- Chuẩn bị cho dư chấn: những trận rung nhỏ hơn sau trận chính, có khi khá mạnh. Mỗi lần dư chấn, lặp lại "cúi xuống, che đầu, bám chặt".
- Không vào lại những nhà đã hư hại cho tới khi được kiểm tra.
- Nghe tin từ Viện Vật lý Địa cầu và chính quyền địa phương.
Chuẩn bị trước: chỗ trú trong mỗi phòng
- Xác định chỗ trú an toàn trong từng phòng: dưới bàn chắc, cạnh tường trong, xa kính và đồ cao.
- Cố định tủ cao, kệ sách, tivi, bình nước nóng vào tường bằng ke, dây đai.
- Đặt đồ nặng ở tầng thấp của kệ.
- Không treo tranh, gương nặng trên đầu giường, ghế sofa.
- Để đèn pin, giày dép cạnh giường.
Diễn tập: ShakeOut và tập luyện ở trường
Từ năm 2008, nhiều nơi trên thế giới tổ chức buổi diễn tập "Great ShakeOut", mỗi năm hàng triệu người cùng tập "cúi xuống, che đầu, bám chặt" trong một phút vào cùng một thời điểm. Nhật Bản có ngày phòng chống thiên tai 1/9 (kỷ niệm động đất Kantō năm 1923), học sinh tập luyện thường xuyên. Tập vài lần là động tác sẽ thành phản xạ khi thật sự cần.
Góc nhìn hôm nay: một phút tập luyện cho cả nhà
Việt Nam ít động đất mạnh, nên ít gia đình nghĩ tới việc tập. Nhưng nhiều người Việt sống, học tập, du lịch ở Nhật Bản, Đài Loan, Hàn Quốc, Indonesia, nơi động đất thường xuyên; và người ở Tây Bắc, Kon Tum cũ vẫn cảm nhận rung lắc. Một phút tập cùng con cái, chọn chỗ trú trong mỗi phòng, cố định chiếc tủ cao nhất trong nhà là những việc nhỏ có thể làm ngay hôm nay.
Câu hỏi thường gặp
Khi động đất nên làm gì?
Nếu ở trong nhà: cúi xuống sàn, chui dưới bàn chắc hoặc che đầu và gáy bằng tay, bám chặt cho tới khi hết rung. Không chạy ra ngoài trong lúc đang rung.
Có nên đứng ở khung cửa khi động đất không?
Không còn được khuyến cáo. Khung cửa nhà hiện đại thường không chắc hơn phần còn lại của nhà, và cánh cửa có thể đập vào người. Gầm bàn chắc an toàn hơn.
Động đất khi đang ở nhà cao tầng thì làm sao?
Không dùng thang máy, không chạy ra ban công. Trú dưới bàn, tránh cửa kính, chờ hết rung rồi đi cầu thang bộ nếu cần rời toà nhà.
Dư chấn là gì?
Dư chấn là những trận rung nhỏ hơn xảy ra sau trận động đất chính, có thể kéo dài nhiều ngày. Mỗi lần dư chấn cần lặp lại động tác cúi xuống, che đầu, bám chặt.