Từ năm 2021, khu vực Kon Plông (tỉnh Kon Tum cũ, nay thuộc Quảng Ngãi) liên tục xảy ra hàng trăm trận động đất nhỏ và vừa, trong đó trận mạnh nhất có độ lớn khoảng 5,0 vào cuối tháng 7/2024, được cảm nhận ở nhiều tỉnh Tây Nguyên và miền Trung. Nhiều nhà khoa học của Viện Vật lý Địa cầu cho rằng chuỗi động đất này có liên quan tới việc tích nước các hồ thuỷ điện trong vùng (gọi là động đất kích thích), kết hợp với các đứt gãy địa chất sẵn có. Đây là vấn đề vẫn đang được theo dõi và nghiên cứu.
Diễn biến chuỗi động đất
Trước năm 2021, Kon Tum được coi là vùng ít động đất. Từ khoảng năm 2021, các trạm quan trắc bắt đầu ghi nhận động đất thường xuyên ở khu vực Kon Plông, phần lớn có độ lớn dưới 4, người dân ở gần cảm nhận rung nhẹ, tiếng nổ ầm. Số trận tăng dần qua các năm. Có những tháng ghi nhận hàng chục trận. Năm 2024 có nhiều trận trên 4, và trận khoảng 5,0 ngày 28/7/2024 là một trong những trận mạnh nhất ở Tây Nguyên trong thời gian quan trắc bằng máy.
Chuỗi động đất làm nứt tường, bong vữa một số nhà dân, trường học ở gần chấn tâm, gây tâm lý lo lắng cho người dân. Chưa ghi nhận thiệt hại nghiêm trọng về người do động đất ở đây tính tới các báo cáo đã công bố.
Động đất kích thích là gì
Động đất kích thích (động đất do con người gây ra hoặc thúc đẩy) là hiện tượng các hoạt động như tích nước hồ chứa lớn, bơm ép chất lỏng xuống lòng đất, khai thác mỏ làm thay đổi ứng suất và áp lực nước trong đá, khiến các đứt gãy sẵn có bị kích hoạt sớm hơn.
Với hồ chứa, hai cơ chế thường được nhắc tới:
- Trọng lượng nước: hàng trăm triệu mét khối nước đè lên vỏ trái đất làm thay đổi ứng suất.
- Áp lực nước thấm: nước thấm xuống các khe nứt sâu làm giảm ma sát trên mặt đứt gãy, khiến đứt gãy dễ trượt hơn.
Trên thế giới, động đất kích thích hồ chứa đã được ghi nhận ở nhiều nơi, như hồ Koyna (Ấn Độ) và một số hồ ở Trung Quốc. Ở Việt Nam, hồ thuỷ điện Sông Tranh 2 (Quảng Nam cũ) cũng từng có chuỗi động đất sau khi tích nước, đầu thập niên 2010, được nhiều nghiên cứu coi là động đất kích thích.
Những gì đã biết và chưa biết
| Đã biết | Còn đang nghiên cứu |
|---|---|
| Chuỗi động đất xuất hiện và tăng lên từ 2021 tại khu vực có các hồ thuỷ điện tích nước | Vai trò chính xác của từng hồ và từng đứt gãy |
| Phần lớn các trận có độ lớn nhỏ, chấn tiêu nông | Độ lớn cực đại có thể xảy ra trong tương lai |
| Trận mạnh nhất khoảng 5,0 (tháng 7/2024) | Chuỗi động đất sẽ kéo dài bao lâu |
| Động đất kích thích hồ chứa đã có tiền lệ trên thế giới và ở Sông Tranh 2 | Mối liên hệ giữa lịch tích, xả nước và số trận động đất |
Các đánh giá công bố bởi Viện Vật lý Địa cầu thường nêu độ lớn cực đại có thể ở khu vực này ở mức trung bình, nhưng con số cụ thể có thể được cập nhật khi có thêm dữ liệu. Không nên tin vào những dự đoán ngày giờ cụ thể lan truyền trên mạng.
Đã làm gì để theo dõi
- Viện Vật lý Địa cầu lắp thêm trạm địa chấn quanh khu vực để định vị chấn tâm chính xác hơn.
- Các nhóm nghiên cứu khảo sát đứt gãy, đo mực nước hồ, phân tích mối liên hệ với số trận động đất.
- Chủ hồ thuỷ điện được yêu cầu phối hợp quan trắc, báo cáo.
- Chính quyền địa phương kiểm tra nhà dân, trường học bị nứt, hướng dẫn người dân cách ứng phó.
Người dân vùng có động đất thường xuyên nên làm gì
- Cố định tủ, kệ cao vào tường; không để vật nặng trên nóc tủ.
- Kiểm tra vết nứt tường sau mỗi trận rung mạnh; báo xã nếu nứt lớn, nứt xuyên tường.
- Tập "cúi xuống, che đầu, bám chặt" cho cả nhà, nhất là trẻ em.
- Khi xây sửa nhà, làm giằng tường, giằng mái, cột bê tông cốt thép đúng kỹ thuật.
- Ở vùng núi, sau trận rung mạnh, kiểm tra sườn đồi quanh nhà vì động đất có thể làm đất đá nứt, dễ sạt khi mưa.
- Theo dõi tin từ Viện Vật lý Địa cầu và chính quyền địa phương; không hoảng loạn theo tin đồn.
Góc nhìn hôm nay: một ví dụ về rủi ro mới
Chuỗi động đất ở Kon Plông cho thấy rủi ro thiên tai có thể thay đổi theo thời gian, cả do tự nhiên lẫn do hoạt động của con người. Một vùng từng được coi là yên tĩnh có thể cần được đánh giá lại. Với người dân, điều quan trọng là có thông tin minh bạch, kịp thời và biết cách tự bảo vệ. Với các nhà quản lý và khoa học, đây là dịp để hoàn thiện quan trắc, đánh giá an toàn hồ đập và quy chuẩn xây dựng ở vùng cao nguyên.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Kon Plông có nhiều động đất?
Nhiều nhà khoa học của Viện Vật lý Địa cầu cho rằng chuỗi động đất liên quan tới việc tích nước các hồ thuỷ điện trong vùng (động đất kích thích), kết hợp với các đứt gãy địa chất sẵn có. Cơ chế cụ thể vẫn đang được nghiên cứu.
Trận động đất mạnh nhất ở Kon Plông là bao nhiêu?
Trận mạnh nhất có độ lớn khoảng 5,0, xảy ra ngày 28/7/2024, được cảm nhận ở nhiều tỉnh Tây Nguyên và miền Trung.
Động đất kích thích là gì?
Là động đất do hoạt động của con người như tích nước hồ chứa lớn, bơm ép chất lỏng, khai thác mỏ làm thay đổi ứng suất và áp lực nước trong đá, kích hoạt các đứt gãy sẵn có.
Có dự đoán được ngày xảy ra động đất lớn ở Kon Tum không?
Không. Khoa học hiện chưa dự báo được chính xác thời điểm động đất. Những dự đoán ngày giờ cụ thể lan truyền trên mạng không có cơ sở.