Mỗi trận động đất có một độ lớn (đo năng lượng giải phóng tại nguồn) và nhiều mức cường độ chấn động (đo mức rung lắc, thiệt hại tại từng nơi). "Độ Richter" là cách gọi quen trên báo, nhưng thang Richter gốc chỉ dùng cho động đất gần và vừa; ngày nay giới khoa học dùng độ lớn mô-men, ký hiệu Mw. Độ lớn tăng 1 đơn vị thì năng lượng tăng khoảng 32 lần; tăng 2 đơn vị thì khoảng 1.000 lần. Còn cường độ chấn động phụ thuộc khoảng cách, độ sâu và nền đất, nên cùng một trận động đất có nơi chỉ rung nhẹ, có nơi đổ nhà.
Độ lớn: một con số cho mỗi trận động đất
Năm 1935, nhà địa chấn học Mỹ Charles Richter đưa ra thang đo độ lớn dựa trên biên độ sóng ghi được trên máy đo địa chấn ở California. Thang này đơn giản, dễ hiểu và nhanh chóng phổ biến. Nhưng với động đất rất lớn hoặc ở xa, nó cho số "bão hoà", không phân biệt được trận M8 với trận M9.
Từ cuối thập niên 1970, các nhà khoa học phát triển độ lớn mô-men (Mw), tính từ kích thước đứt gãy, độ trượt và độ cứng của đá. Mw phản ánh đúng năng lượng của cả những trận động đất khổng lồ. Ngày nay, các cơ quan như Cục Khảo sát Địa chất Mỹ (USGS) và Viện Vật lý Địa cầu Việt Nam đều công bố độ lớn theo các thang hiện đại, và báo chí thường vẫn gọi chung là "độ Richter".
Thang logarit: vì sao M7 khác M6 rất nhiều
| Chênh lệch độ lớn | Năng lượng giải phóng |
|---|---|
| +0,2 | Khoảng gấp đôi |
| +1 | Khoảng 32 lần |
| +2 | Khoảng 1.000 lần |
| +3 | Khoảng 32.000 lần |
Vì vậy một trận M9 như Tōhoku (Nhật Bản, 2011) giải phóng năng lượng gấp khoảng 1.000 lần một trận M7, và gấp khoảng một triệu lần một trận M5.
Phân loại theo độ lớn
| Độ lớn | Cách gọi thường dùng | Ảnh hưởng thường gặp |
|---|---|---|
| Dưới 3 | Rất nhỏ | Hầu như không cảm nhận |
| 3–3,9 | Nhỏ | Người ở gần cảm nhận nhẹ |
| 4–4,9 | Nhẹ | Rung đồ đạc, ít khi gây hư hại |
| 5–5,9 | Trung bình | Có thể nứt tường, hư nhà yếu ở gần tâm |
| 6–6,9 | Mạnh | Thiệt hại đáng kể ở khu dân cư gần tâm |
| 7–7,9 | Rất mạnh | Thiệt hại nặng trên diện rộng |
| Từ 8 | Cực mạnh | Tàn phá lớn, có thể gây sóng thần nếu ở biển |
Đây là mô tả chung; thiệt hại thực tế phụ thuộc nhiều vào độ sâu chấn tiêu và chất lượng nhà cửa.
Cường độ chấn động: rung lắc ở từng nơi
Cường độ chấn động mô tả những gì người ta cảm nhận và thiệt hại thấy được ở một địa điểm. Có nhiều thang, phổ biến là thang Mercalli cải biên (MMI) và thang MSK-64, đều có 12 cấp đánh số La Mã từ I tới XII. Việt Nam thường dùng thang MSK-64.
- Cấp III–IV: người trong nhà cảm nhận, cửa kính rung, đồ treo đung đưa.
- Cấp V–VI: nhiều người hoảng hốt chạy ra ngoài, đồ đạc đổ, tường yếu nứt.
- Cấp VII–VIII: nhà xây kém bị hư hại nặng, ống khói đổ.
- Cấp IX trở lên: nhiều nhà sập, mặt đất nứt.
Một trận M6 ở độ sâu 10 km gần thành phố có thể gây cường độ VIII ở trung tâm, trong khi một trận M7 ở sâu 300 km dưới đáy biển có thể chỉ gây rung nhẹ trên bờ.
Độ sâu chấn tiêu và nền đất
Chấn tiêu là điểm trong lòng đất nơi đứt gãy bắt đầu trượt; chấn tâm là điểm trên mặt đất ngay phía trên chấn tiêu. Động đất nông (chấn tiêu dưới khoảng 70 km) thường gây thiệt hại nặng hơn động đất sâu cùng độ lớn. Nền đất cũng quan trọng: đất bồi mềm, bùn nhão khuếch đại rung lắc nhiều hơn nền đá cứng. Thảm hoạ Mexico City năm 1985 là ví dụ nổi tiếng, khi thành phố xây trên lòng hồ cũ bị thiệt hại nặng dù cách chấn tâm hàng trăm km.
Đọc tin động đất cho đúng
Một bản tin động đất thường có: thời gian, toạ độ chấn tâm, độ sâu, độ lớn, khu vực cảm nhận và cấp độ rủi ro. Ví dụ "động đất độ lớn 4,2 ở độ sâu khoảng 8 km". Hãy để ý cả độ lớn lẫn độ sâu, và đọc phần "cảm nhận" để biết mức rung ở nơi mình. Tin từ Viện Vật lý Địa cầu (Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam) là nguồn chính thức ở Việt Nam.
Góc nhìn hôm nay: con số không nói hết
Nhiều người chỉ hỏi "mấy độ Richter?" khi nghe tin động đất. Câu hỏi quan trọng hơn là: sâu bao nhiêu, cách bao xa, nhà ở đó xây thế nào. Haiti năm 2010 chịu một trận M7 và mất hàng trăm nghìn người, trong khi Chile cùng năm chịu trận M8,8 mà thương vong thấp hơn rất nhiều, phần lớn nhờ quy chuẩn xây dựng chống động đất nghiêm ngặt. Hiểu độ lớn, cường độ và chất lượng nhà ở là ba mảnh ghép để hiểu một trận động đất.
Câu hỏi thường gặp
Độ Richter là gì?
Là thang đo độ lớn động đất do Charles Richter đưa ra năm 1935. Ngày nay giới khoa học dùng độ lớn mô-men (Mw) chính xác hơn với động đất lớn, nhưng báo chí vẫn gọi chung là độ Richter.
Động đất 5 độ có mạnh không?
Động đất độ lớn 5–5,9 được xếp vào loại trung bình, có thể gây nứt tường, hư hại nhà yếu ở gần tâm, nhất là khi chấn tiêu nông. Ở xa hoặc sâu, nó chỉ gây rung nhẹ.
Độ lớn và cường độ động đất khác nhau thế nào?
Độ lớn đo năng lượng giải phóng tại nguồn, mỗi trận động đất có một con số. Cường độ chấn động đo mức rung lắc và thiệt hại tại từng nơi, nên cùng một trận có nhiều mức cường độ khác nhau.
Động đất tăng 1 độ thì mạnh hơn bao nhiêu?
Độ lớn tăng 1 đơn vị thì năng lượng giải phóng tăng khoảng 32 lần; tăng 2 đơn vị thì khoảng 1.000 lần.