Nhận và kiểm chứng tin cảnh báo thiên tai: tránh tin đồn, tin giả

Khi có thiên tai, tin cảnh báo đúng giúp cứu người, còn tin đồn gây hoảng loạn hoặc khiến người dân mất cảnh giác. Cách kiểm chứng nhanh: xem tin đến từ đâu (cơ quan khí tượng thuỷ văn, chính quyền xã, tỉnh, đài truyền hình, đài phát thanh chính thức), có ghi rõ thời gian phát không, có khớp với bản tin mới nhất không, và gọi hỏi trưởng thôn hoặc cán bộ xã khi nghi ngờ. Không chia sẻ tin chưa rõ nguồn, nhất là tin "đập sắp vỡ", "siêu bão cấp 20", "động đất lớn vào ngày…".

Các kênh tin chính thức

Nhiều cơ quan trên còn có trang mạng xã hội chính thức có dấu xác thực. Báo điện tử chính thống thường đăng lại và dẫn nguồn.

Những kiểu tin đồn hay gặp mùa thiên tai

• "Đập thuỷ điện X sắp vỡ, mọi người chạy ngay": lan rất nhanh, gây hoảng loạn, kẹt xe, có khi người dân bỏ chạy vào chỗ nguy hiểm hơn.
• "Siêu bão cấp 18, cấp 20": thang Beaufort của Việt Nam chỉ tới cấp 17; những con số vượt thang là dấu hiệu tin không chuẩn.
• "Dự báo động đất lớn vào ngày giờ cụ thể": khoa học chưa dự báo được thời điểm động đất.
• Ảnh, video cũ: cảnh lũ năm trước, ở nước khác được đăng lại như mới.
• Đường đi bão "từ nguồn nước ngoài" bị cắt ghép, so sánh sai các thang đo khác nhau.
• Kêu gọi quyên góp giả: lợi dụng thiên tai để lừa tiền.

Năm câu hỏi kiểm chứng nhanh

1. Ai nói? Có tên cơ quan chính thức, có đường dẫn tới trang chính thức không? Hay chỉ là "nghe nói", "bạn của bạn tôi làm ở…"?
2. Khi nào? Tin có ghi giờ, ngày phát không? Bản tin bão cũ vài giờ đã có thể lỗi thời.
3. Có khớp không? So với bản tin trên trang của cơ quan khí tượng thuỷ văn, đài truyền hình.
4. Có vô lý không? Cấp gió vượt thang, ngày giờ động đất cụ thể, giọng điệu cực kỳ giật gân.
5. Có ai ở địa phương xác nhận không? Gọi trưởng thôn, cán bộ xã.

Ảnh và video: kiểm tra thế nào

• Để ý chi tiết: biển hiệu, kiểu nhà, xe, mùa (cây có lá hay trụi), có khớp với nơi được nói không.
• Dùng công cụ tìm kiếm bằng hình ảnh để xem ảnh đã xuất hiện trước đó chưa.
• Xem nguồn đăng đầu tiên, các báo chính thống có đăng không.

Khi nhận được tin nghi ngờ

• Không chia sẻ ngay, kể cả "để mọi người cẩn thận".
• Kiểm tra theo năm câu hỏi trên.
• Nếu là tin có thể ảnh hưởng an toàn (như đập vỡ), gọi ngay cho xã để hỏi.
• Nếu tin sai, nhắn lại cho người gửi kèm nguồn đúng.
• Báo cáo tin giả trên nền tảng mạng xã hội.

Nhưng cũng đừng bỏ qua cảnh báo thật

Tin đồn nhiều có thể khiến người ta "nhờn" và bỏ qua cả tin thật. Tin chính thức về sơ tán, xả lũ, cấm biển cần được thực hiện ngay. Và dấu hiệu tự nhiên tại chỗ (nước lên nhanh, suối đục, đất nứt, rung mạnh ở bờ biển) không cần chờ ai xác nhận mới hành động.

Quyên góp: chọn kênh minh bạch

Sau thiên tai lớn, lòng tốt của mọi người rất lớn, và kẻ gian cũng lợi dụng. Ưu tiên quyên góp qua các kênh có tổ chức rõ ràng: Uỷ ban Mặt trận Tổ quốc các cấp, Hội Chữ thập đỏ, các tổ chức uy tín có tài khoản công khai và báo cáo sử dụng. Cẩn thận với tài khoản cá nhân lạ, tin nhắn xin tiền khẩn.

Góc nhìn hôm nay: mỗi người là một "trạm lọc tin"

Mạng xã hội giúp tin cảnh báo đến nhanh hơn bao giờ hết, nhưng cũng giúp tin sai lan nhanh như vậy. Trong nhóm chat gia đình, nhóm thôn xóm, một người biết kiểm chứng và dẫn nguồn đúng có thể ngăn cả trăm người hoảng loạn. Hãy lưu sẵn trang của cơ quan khí tượng thuỷ văn, số điện thoại trưởng thôn, cán bộ xã trước mùa mưa bão.