Sạt lở bờ sông, bờ biển Đồng bằng sông Cửu Long: hàm ếch và nguyên nhân

Sạt lở bờ sông, bờ biển ở Đồng bằng sông Cửu Long xảy ra quanh năm, cả mùa khô, chủ yếu do dòng sông thiếu phù sa nên "đói" bùn cát và xói vào bờ, cộng với khai thác cát lòng sông, xây dựng sát mép bờ, sóng tàu thuyền và nền đất yếu. Khác với sạt lở vùng núi, sạt lở ở đây thường diễn ra lặng lẽ: mảng đất ven sông bị "hàm ếch" khoét rỗng phía dưới rồi đổ sụp đột ngột, có khi kéo theo cả nhà cửa, đường sá.

Hàm ếch: kiểu sạt lở đặc trưng của sông miền Tây

Dòng chảy xói mạnh vào phần chân bờ dưới mặt nước, tạo thành khoảng rỗng như cái miệng ếch há ra, trong khi phần đất phía trên vẫn còn nguyên, cỏ cây xanh tốt. Từ trên bờ nhìn xuống không thấy gì bất thường. Đến khi khoảng rỗng đủ lớn, khối đất phía trên mất chỗ tựa và sụp xuống sông. Những vụ sạt lở kiểu này có thể lấy đi hàng chục mét bờ chỉ trong vài phút, nhiều khi vào ban đêm.

Vì sao sạt lở ở ĐBSCL tăng

Sông thiếu phù sa

Dòng sông luôn mang theo bùn cát. Khi lượng bùn cát từ thượng nguồn về ít đi, dòng nước "đói" và lấy bùn cát từ chính lòng sông, bờ sông để bù. Nhiều nghiên cứu cho thấy lượng phù sa sông Mê Kông về ĐBSCL đã giảm mạnh trong vài thập kỷ gần đây, liên quan tới các hồ chứa ở thượng nguồn giữ lại bùn cát và việc khai thác cát.

Khai thác cát

Khai thác cát lòng sông, đặc biệt khi quá mức hoặc trái phép, tạo những hố sâu làm thay đổi dòng chảy, kéo bờ sụp về phía hố. Cát ở ĐBSCL được khai thác cho san lấp và xây dựng với khối lượng rất lớn.

Tải trọng trên bờ

Nhà cửa, kho bãi, đường bê tông xây sát mép sông trên nền đất yếu làm tăng tải trọng lên bờ, dễ gây trượt.

Sóng tàu thuyền

Tàu thuyền lớn chạy nhanh trên sông, kênh hẹp tạo sóng đánh vào bờ liên tục, xói dần chân bờ.

Sụt lún và nước biển dâng

Nền đất ĐBSCL đang sụt lún, theo nhiều nghiên cứu trung bình khoảng 1 cm mỗi năm và có nơi nhiều hơn, một phần do khai thác nước ngầm. Kết hợp mực nước biển dâng, bờ biển chịu sóng mạnh hơn.

Sạt lở bờ biển: mất đất, mất rừng phòng hộ

Bờ biển ĐBSCL, nhất là các đoạn thuộc địa bàn các tỉnh cũ Cà Mau, Bạc Liêu, Sóc Trăng, Bến Tre, Trà Vinh, đã ghi nhận nhiều đoạn bị xói lở, có nơi bờ lùi vào hàng chục mét mỗi năm. Khi bờ lùi, rừng ngập mặn phòng hộ bị sóng đánh mất dần, đê biển bị lộ ra trước sóng. Một số đoạn lại được bồi tụ. Các giải pháp đang dùng gồm kè cứng, kè mềm (hàng rào tre, cọc ly tâm giảm sóng giúp bùn lắng), trồng lại rừng ngập mặn phía sau kè.

Dấu hiệu sạt lở bờ sông quanh nhà

• Vết nứt chạy song song mép sông trên sân, đường, nền nhà.
• Mặt đất ven bờ lún võng, cây ven bờ nghiêng ra sông.
• Nước sát bờ xoáy bất thường, bờ bị khoét lõm phía dưới (nhìn từ xuồng).
• Bọt nước, bong bóng nổi lên ở chân bờ.
• Bến, cầu tàu, cột nhà sàn ven sông nghiêng.

Gia đình sống ven sông nên làm gì

• Không xây nhà, chuồng trại, kho chứa sát mép sông; giữ khoảng lùi theo hướng dẫn của địa phương.
• Không đổ đất, vật liệu nặng ở mép bờ.
• Giữ và trồng cây ven bờ có rễ bám tốt (như bần, dừa nước, tre ở những nơi phù hợp), nhưng hiểu rằng cây không chặn được hàm ếch sâu.
• Theo dõi vết nứt, báo xã ngay khi thấy vết nứt mới.
• Khi xã cảnh báo khu vực có nguy cơ sạt lở, di chuyển người và tài sản theo hướng dẫn, kể cả vào mùa khô.
• Báo cho chính quyền nếu thấy khai thác cát trái phép gần khu dân cư.

Bảng: sạt lở vùng núi và sạt lở ven sông ĐBSCL

Góc nhìn hôm nay: sống với dòng sông đang thay đổi

Hàng năm, các tỉnh ĐBSCL công bố nhiều điểm sạt lở đặc biệt nguy hiểm và có kế hoạch di dời dân. Việc xây kè dọc sông rất tốn kém nên không thể kè hết, và kè ở chỗ này có thể làm dòng chảy xói mạnh hơn ở chỗ khác. Hiểu nguyên nhân giúp người dân thấy vì sao cần giữ khoảng lùi, vì sao không nên khai thác cát ồ ạt. Nhiều nghiên cứu về ĐBSCL của các viện trong nước và quốc tế, cũng như các báo cáo của Uỷ hội sông Mê Kông, là nguồn đọc thêm cho ai muốn hiểu sâu.