Sụt lún đất và hố tử thần: vì sao mặt đất sập, dấu hiệu cần biết

Sụt lún đất là khi mặt đất hạ thấp dần hoặc sập xuống đột ngột. Có hai kiểu khác hẳn nhau: sụt lún chậm trên diện rộng (vài mm đến vài cm mỗi năm, như ở Đồng bằng sông Cửu Long, TP.HCM, Hà Nội, chủ yếu do khai thác nước ngầm và nền đất yếu), và hố sụt đột ngột mà báo chí hay gọi là "hố tử thần" (mặt đất sập thành hố trong vài phút, thường ở vùng đá vôi có hang ngầm, hoặc do đường ống vỡ, nước ngầm cuốn trôi đất bên dưới mặt đường).

Sụt lún chậm: thiên tai âm thầm

Đất trầm tích trẻ ở đồng bằng gồm nhiều lớp sét, bùn chứa nhiều nước. Khi hút nước ngầm từ các tầng sâu, áp lực nước giảm, các lớp sét bị nén lại, mặt đất phía trên hạ xuống. Tải trọng nhà cửa, đường sá trên nền đất yếu làm lún thêm.

Nhiều nghiên cứu dùng dữ liệu vệ tinh radar cho thấy nhiều khu vực ở ĐBSCL đang lún trung bình khoảng 1 cm mỗi năm, có nơi vài cm, nhanh hơn nhiều lần tốc độ nước biển dâng. Một số khu vực ở TP.HCM và Hà Nội cũng ghi nhận lún đáng kể. Con số khác nhau theo từng nghiên cứu, phương pháp và thời gian đo, nhưng xu hướng lún là điều được thừa nhận rộng rãi.

Hệ quả

• Nền nhà, đường thấp dần, ngập nhiều hơn khi mưa, triều cường.
• Nhà nứt, nghiêng, cửa kẹt do lún không đều.
• Đê, kè, cống mất cao trình thiết kế.
• Nước mặn dễ xâm nhập sâu hơn.

Hố sụt đột ngột: vì sao xảy ra

Vùng đá vôi (karst)

Đá vôi bị nước mưa có tính axit nhẹ hoà tan dần qua hàng nghìn năm, tạo hang động, khe nứt dưới lòng đất. Lớp đất phủ phía trên có thể bị nước cuốn dần xuống hang, tạo khoảng rỗng. Đến khi lớp vòm đất phía trên mỏng quá, nó sập xuống. Việt Nam có nhiều vùng đá vôi lớn ở miền núi phía Bắc và Bắc Trung Bộ; các vụ sụt đất ở vùng karst đã được ghi nhận ở một số địa phương như Sơn La, Hà Giang cũ, Quảng Bình cũ, thường sau mưa lớn hoặc khi hạ thấp mực nước ngầm.

Đô thị: đường ống và đất bị cuốn trôi

Ở thành phố, hố sụt trên mặt đường hay do đường ống cấp nước, thoát nước bị vỡ, rò rỉ lâu ngày. Nước chảy cuốn đất cát quanh ống đi, để lại khoảng rỗng dưới lớp nhựa đường. Khi xe nặng đi qua hoặc mưa lớn, mặt đường sập. Hố sụt ở công trình đào hầm, đào móng sâu cũng xảy ra khi thi công gây xáo trộn nước ngầm.

Mỏ và khai thác khoáng sản

Ở vùng có mỏ hầm lò, mỏ muối, mặt đất phía trên có thể sụt khi các khoang khai thác cũ bị sập.

Những vụ hố sụt nổi tiếng thế giới

• Thành phố Guatemala, năm 2010: một hố sụt tròn, sâu hàng chục mét xuất hiện giữa khu dân cư sau mưa lớn của bão nhiệt đới Agatha; nguyên nhân được cho là liên quan tới đất núi lửa xốp và hệ thống thoát nước bị rò rỉ.
• Florida, Mỹ: bang nổi tiếng nhiều hố sụt do nền đá vôi; có luật yêu cầu bảo hiểm nhà ở xem xét rủi ro hố sụt.
• Berezniki, Nga: nhiều hố sụt lớn xuất hiện phía trên các mỏ muối kali.

Dấu hiệu sắp có hố sụt quanh nhà

• Vết nứt hình vòng tròn hoặc vòng cung trên mặt đất, sân, đường.
• Mặt đất lún võng thành lòng chảo nhỏ, đọng nước bất thường.
• Cây, cột, hàng rào nghiêng vào một điểm.
• Giếng nước đột ngột đục, cạn hoặc có cát.
• Tiếng ầm ì, tiếng nước chảy dưới đất.
• Trên đường phố: nắp hố ga lún, mặt đường lún nhẹ, nước rò rỉ không rõ nguồn.

Làm gì khi thấy dấu hiệu

• Tránh xa khu vực, rào hoặc đánh dấu để người khác không đi vào.
• Rời khỏi nhà nếu vết nứt, lún nằm ngay dưới hoặc sát nhà.
• Báo UBND xã, phường; với đường phố, báo công ty quản lý đường, cấp thoát nước.
• Không đổ đất, rác lấp hố tự phát; hố có thể tiếp tục mở rộng và cần khảo sát.
• Với giếng có dấu hiệu lạ, ngừng bơm nước và báo xã.

Bảng hai kiểu sụt lún

Góc nhìn hôm nay: tiết kiệm nước ngầm là phòng thiên tai

Ở ĐBSCL và các đô thị lớn, chính quyền đã có chủ trương hạn chế, tiến tới dừng khai thác nước ngầm ở những vùng lún mạnh, chuyển sang dùng nước mặt đã xử lý. Với mỗi gia đình, việc dùng nước máy thay giếng khoan sâu khi có thể, trữ nước mưa cho sinh hoạt, và không khoan giếng tràn lan là những đóng góp nhỏ nhưng có thật. Ai muốn tìm hiểu sâu có thể đọc các nghiên cứu về sụt lún ĐBSCL dùng dữ liệu vệ tinh của các trường đại học trong và ngoài nước, vốn được báo chí khoa học tóm tắt nhiều lần.