Khi dọn dẹp sau lũ, vết thương nhỏ do đinh, mảnh kính, tôn, gỗ vụn rất dễ bị nhiễm bẩn vì tiếp xúc với nước và bùn lũ. Ngoài nhiễm trùng thông thường, nước và đất bẩn sau lũ có thể chứa mầm bệnh như vi khuẩn gây uốn ván, xoắn khuẩn Leptospira (lây từ nước tiểu chuột, gia súc) và vi khuẩn gây bệnh Whitmore. Cách phòng: đi ủng, đeo găng, che kín vết thương; rửa sạch vết thương ngay bằng nước sạch và xà phòng; và đi khám sớm khi vết thương sâu, bẩn hoặc khi bị sốt sau lũ, nói rõ với bác sĩ là đã tiếp xúc nước lũ.
Những vết thương hay gặp khi dọn lũ
- Đâm đinh, mảnh kính, dây thép ở chân khi lội bùn.
- Cứa tay vào mép tôn, mảnh sành, gỗ vỡ.
- Trầy xước khi khiêng đồ nặng.
- Bị côn trùng, rắn rết cắn khi dọn đống rác, đống củi.
- Chấn thương lưng do bê vác sai tư thế.
Đồ bảo hộ khi dọn dẹp
| Đồ bảo hộ | Bảo vệ khỏi |
|---|---|
| Ủng cao su cao cổ, đế dày | Đinh, kính, nước bẩn ngấm chân |
| Găng tay cao su dày hoặc găng lao động | Mép sắc, hoá chất, nước bẩn |
| Quần dài, áo dài tay | Trầy xước, côn trùng |
| Khẩu trang | Bụi bùn khô, nấm mốc |
| Kính bảo hộ | Bùn, hoá chất bắn vào mắt |
Xử trí ban đầu một vết thương nhỏ
- Rửa tay sạch nếu có thể.
- Rửa vết thương dưới vòi nước sạch hoặc nước đun sôi để nguội, dùng xà phòng quanh vết thương, rửa kỹ để trôi bùn đất.
- Sát khuẩn quanh vết thương bằng dung dịch sát khuẩn có trong tủ thuốc.
- Che bằng gạc sạch, thay gạc khi ướt, bẩn.
- Tránh để vết thương ngâm nước lũ tiếp; nếu phải tiếp tục dọn, băng kín và đi ủng, găng.
Cách sơ cứu chi tiết nên học ở lớp sơ cứu. Đây là các bước chung, không thay thế việc khám của nhân viên y tế.
Khi nào phải đi khám ngay
- Vết thương sâu, chảy máu nhiều, rộng miệng.
- Vết đâm do đinh, vật kim loại rỉ, vật bẩn, nhất là khi không nhớ lần tiêm phòng uốn ván gần nhất.
- Vết thương sưng, đỏ, nóng, đau tăng, chảy mủ, có vệt đỏ lan.
- Bị chó, mèo, chuột, rắn cắn.
- Có dị vật trong vết thương không tự lấy ra được.
Uốn ván: vì sao cần nhớ lịch tiêm
Vi khuẩn uốn ván có trong đất, phân động vật, có thể vào cơ thể qua vết thương, nhất là vết đâm sâu, bẩn. Bệnh nguy hiểm, có thể gây tử vong, nhưng phòng được bằng vắc xin. Người lớn nên biết mình đã tiêm phòng uốn ván lần cuối khi nào. Khi bị vết thương bẩn sau lũ, nhân viên y tế sẽ quyết định có cần tiêm phòng hoặc huyết thanh không. Đừng chủ quan với vết đâm nhỏ.
Bệnh xoắn khuẩn (Leptospira)
Bệnh do xoắn khuẩn Leptospira lây chủ yếu qua nước, bùn bị nhiễm nước tiểu của chuột và một số động vật, xâm nhập qua da trầy xước, niêm mạc mắt, miệng. Sau lũ, nguy cơ tăng vì nước lũ trộn với nước thải, chuột di chuyển nhiều. Triệu chứng thường xuất hiện vài ngày tới vài tuần sau tiếp xúc: sốt cao đột ngột, đau đầu, đau cơ (nhất là bắp chân), đỏ mắt; có trường hợp nặng gây vàng da, tổn thương thận, gan. Nếu bị sốt sau khi lội nước lũ, hãy đi khám và kể với bác sĩ.
Bệnh Whitmore (melioidosis)
Bệnh Whitmore do vi khuẩn sống trong đất và nước ở vùng nhiệt đới, trong đó có Việt Nam, gây ra. Người có thể nhiễm qua vết thương hở tiếp xúc đất bùn, hít phải bụi, nước bắn. Bệnh có thể nặng ở người có bệnh nền như tiểu đường, bệnh thận, nghiện rượu. Sau mùa mưa lũ, một số bệnh viện ở Việt Nam ghi nhận số ca tăng. Biểu hiện đa dạng như sốt kéo dài, áp xe, viêm phổi; chẩn đoán cần xét nghiệm. Người có bệnh nền nên hạn chế tiếp xúc bùn đất khi có vết thương, đi ủng găng, và đi khám sớm khi sốt.
Bảng tóm tắt: sau khi lội nước lũ
| Dấu hiệu | Việc nên làm |
|---|---|
| Vết xước nhỏ, sạch sau khi rửa | Sát khuẩn, che gạc, theo dõi |
| Vết đâm sâu, vật rỉ, bẩn | Đi khám, hỏi về tiêm phòng uốn ván |
| Vết thương sưng đỏ, có mủ | Đi khám |
| Sốt, đau cơ, đỏ mắt sau vài ngày lội nước | Đi khám, kể đã tiếp xúc nước lũ |
| Sốt kéo dài, có bệnh nền (tiểu đường…) | Đi khám sớm |
Góc nhìn hôm nay: kể với bác sĩ "con đã lội nước lũ"
Nhiều bệnh sau lũ có triệu chứng ban đầu giống cảm cúm, dễ bị bỏ qua. Một câu đơn giản với bác sĩ, "tôi đã dọn lũ, lội bùn tuần trước", giúp họ nghĩ tới những bệnh cần làm xét nghiệm. Dọn dẹp sau lũ là việc phải làm, nhưng ủng, găng và một miếng băng che vết thương có thể tránh được nhiều ngày nằm viện.
Câu hỏi thường gặp
Bị đinh đâm khi dọn lũ phải làm gì?
Rửa vết thương thật sạch bằng nước sạch và xà phòng, sát khuẩn, che gạc, rồi đi khám để nhân viên y tế đánh giá và quyết định có cần tiêm phòng uốn ván không.
Bệnh xoắn khuẩn lây thế nào sau lũ?
Chủ yếu qua nước, bùn nhiễm nước tiểu của chuột và một số động vật, xâm nhập qua da trầy xước hoặc niêm mạc. Sốt cao, đau cơ bắp chân, đỏ mắt sau khi lội nước lũ cần đi khám.
Bệnh Whitmore là gì?
Là bệnh do vi khuẩn sống trong đất và nước vùng nhiệt đới, lây qua vết thương hở, hít bụi, nước bắn. Bệnh có thể nặng ở người có bệnh nền như tiểu đường; cần xét nghiệm để chẩn đoán.
Dọn lũ cần đồ bảo hộ gì?
Ủng cao su cao cổ đế dày, găng tay dày, quần áo dài tay, khẩu trang và kính bảo hộ. Che kín vết thương hở trước khi tiếp xúc bùn nước.