Sương muối là hiện tượng hơi nước trong không khí đóng băng trực tiếp thành những tinh thể băng trắng trên lá cây, mái nhà, mặt đất vào những đêm trời quang, lặng gió, rất lạnh. Băng giá là khi nước đọng đông lại thành băng. Cả hai hay xảy ra ở vùng núi cao phía Bắc vào giữa mùa đông, làm cháy lá chè, rau màu, cây ăn quả, mạ non. Giảm thiệt hại bằng cách tưới nước trước đêm có sương muối, che phủ cây, xông khói và chọn thời vụ tránh những tuần rét nhất.
Sương muối hình thành thế nào
Vào những đêm mùa đông trời trong, không mây, lặng gió, mặt đất và lá cây mất nhiệt rất nhanh bằng bức xạ lên bầu trời. Nhiệt độ ngay sát mặt đất và trên lá có thể xuống dưới 0°C trong khi nhiệt độ đo trong lều khí tượng ở độ cao 2 m vẫn còn vài độ dương. Hơi nước gặp bề mặt lạnh đóng băng ngay thành tinh thể, phủ một lớp trắng như muối, nên gọi là sương muối.
Ba điều kiện thường thấy: trời quang mây, gió nhẹ hoặc lặng, không khí khô lạnh sau khi một đợt không khí lạnh tràn về. Thung lũng, lòng chảo, chân đồi là nơi không khí lạnh đọng lại, hay có sương muối nặng hơn sườn đồi.
Sương muối, băng giá và tuyết khác nhau
| Hiện tượng | Hình thành | Nơi hay gặp ở Việt Nam |
|---|---|---|
| Sương muối | Hơi nước đóng băng trực tiếp trên bề mặt lạnh trong đêm quang | Vùng núi cao phía Bắc, có năm ở trung du |
| Băng giá | Nước (mưa phùn, sương, nước đọng) đông thành lớp băng | Đỉnh núi cao như Fansipan, Mẫu Sơn, Pha Đin |
| Mưa tuyết | Tinh thể băng rơi từ mây xuống khi tầng khí quyển đủ lạnh | Hiếm, chỉ ở vài đỉnh núi cao trong đợt rét rất mạnh |
Thiệt hại cho cây trồng
- Chè: búp, lá non bị cháy đen, mất lứa hái; vùng chè vùng cao chịu thiệt hại nặng trong các năm sương muối dày.
- Rau màu: cải, su hào, bắp cải non bị dập, thối.
- Cây ăn quả: lá non, hoa, quả non của mận, đào, cam, chuối bị hại; chuối dễ bị cháy lá.
- Mạ, lúa non: lá vàng, cháy đầu lá, có khi chết.
- Cỏ chăn nuôi: cỏ bị cháy làm thiếu thức ăn cho trâu bò đúng lúc rét.
Thiệt hại xảy ra chủ yếu không phải lúc băng phủ mà lúc tan: khi nắng sáng chiếu nhanh, tinh thể băng trong tế bào lá tan đột ngột làm vỡ tế bào, lá héo đen.
Cách phòng sương muối cho cây
Trước đêm có nguy cơ
- Tưới nước vào buổi chiều: đất ẩm giữ nhiệt tốt hơn, toả nhiệt dần trong đêm, làm giảm mức lạnh sát mặt đất.
- Che phủ luống rau, mạ bằng nilon, rơm rạ, lưới che; cây con bằng chụp tre, giấy.
- Tủ gốc bằng rơm rạ, cỏ khô cho cây ăn quả, chè.
Trong đêm và rạng sáng
- Xông khói bằng rơm rạ ẩm, cỏ khô ở đầu hướng gió quanh nương: lớp khói như tấm chăn mỏng giảm mất nhiệt. Cần trông coi để tránh cháy lan, không đốt gần nhà, rừng.
- Tưới phun rửa sương vào sáng sớm trước khi nắng lên, giúp băng tan từ từ, giảm vỡ tế bào. Đây là kinh nghiệm được nhiều vùng chè, rau áp dụng.
Lâu dài
- Trồng cây che bóng cho chè (như các loài cây che bóng truyền thống ở đồi chè).
- Trồng hàng rào chắn gió, cây xanh quanh nương.
- Chọn giống chịu rét tốt hơn, bố trí thời vụ tránh để cây non ra lá đúng những tuần rét nhất.
- Không trồng rau, mạ ở đáy thung lũng, nơi không khí lạnh đọng lại.
Người và vật nuôi khi có băng giá
- Đường lên núi có băng rất trơn; hạn chế đi xe máy, nếu phải đi thì đi rất chậm, tránh phanh gấp. Nhiều tuyến đường vùng cao có thể bị tạm cấm khi có băng tuyết.
- Du khách lên "săn tuyết, săn băng" cần mặc đủ ấm, xem thông báo của địa phương, không đi đường đèo ban đêm.
- Trâu bò nhốt trong chuồng kín gió, cho ăn thức ăn dự trữ, nước ấm; không chăn thả trên đồi cỏ phủ sương muối.
- Ống nước dẫn từ suối có thể đóng băng, nứt vỡ; nên quấn bao tải, chôn sâu đoạn ống lộ thiên.
Theo dõi cảnh báo
Bản tin không khí lạnh của Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia thường kèm câu "vùng núi cao có khả năng xảy ra băng giá, sương muối" khi nhiệt độ dự báo ở vùng cao xuống dưới khoảng 3–4°C. Thấy câu này, người làm chè, rau màu, cây ăn quả vùng cao nên chuẩn bị các biện pháp ngay từ chiều hôm đó.
Góc nhìn hôm nay: cảnh đẹp với khách, nỗi lo với người trồng
Mỗi lần có băng giá, sương muối ở Sa Pa, Mẫu Sơn, Y Tý, ảnh "cây phủ trắng" lại lan khắp mạng xã hội, kéo du khách lên núi. Với người làm nông vùng cao, đó là những đêm thức canh xông khói, sáng dậy tưới rửa nương chè, lo cho đàn trâu. Nếu bạn đi săn băng, hãy đi đường an toàn, mua nông sản của bà con, và nhớ rằng đó là lúc khó khăn của người sống ở đây.
Câu hỏi thường gặp
Sương muối là gì?
Là hiện tượng hơi nước đóng băng trực tiếp thành tinh thể trắng trên lá cây, mặt đất vào đêm mùa đông trời quang, lặng gió, rất lạnh. Nó hay xảy ra ở vùng núi cao phía Bắc.
Sương muối gây hại cho cây thế nào?
Tinh thể băng hình thành và tan nhanh khi nắng lên làm vỡ tế bào lá, khiến lá, búp non cháy đen. Chè, rau màu, cây ăn quả và mạ non bị hại nặng nhất.
Làm sao chống sương muối cho rau, chè?
Tưới nước buổi chiều, che phủ bằng nilon, rơm rạ, tủ gốc, xông khói có trông coi trong đêm và tưới phun rửa sương vào sáng sớm trước khi nắng lên.
Sương muối và tuyết khác nhau thế nào?
Sương muối hình thành tại chỗ trên bề mặt lạnh, còn tuyết là tinh thể băng rơi từ mây xuống. Tuyết ở Việt Nam rất hiếm, chỉ xuất hiện ở vài đỉnh núi cao trong đợt rét rất mạnh.