Xâm nhập mặn ở Đồng bằng sông Cửu Long: vì sao năm nào cũng lo

Xâm nhập mặn là hiện tượng nước biển theo các cửa sông, kênh rạch lấn sâu vào đất liền, làm nước sông và đất nhiễm mặn. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, mặn xâm nhập hằng năm vào mùa khô, thường từ khoảng tháng 12 đến tháng 4–5 năm sau, khi nước sông Mê Kông từ thượng nguồn về ít, còn thuỷ triều biển Đông và biển Tây vẫn đẩy nước mặn vào. Năm nào nước thượng nguồn về ít bất thường, mặn vào sâu và sớm hơn, gây thiếu nước ngọt cho sinh hoạt và sản xuất.

Cuộc giằng co giữa nước sông và nước biển

ĐBSCL là vùng đất thấp, nhiều nơi chỉ cao hơn mực nước biển trung bình khoảng 1 m, với hàng nghìn km sông, kênh, rạch nối ra biển qua các cửa của sông Tiền, sông Hậu, sông Vàm Cỏ và các sông ven biển Tây. Mùa mưa, nước ngọt từ thượng nguồn dồi dào đẩy nước mặn ra xa. Mùa khô, dòng nước ngọt yếu đi; mỗi lần triều lên, nước biển theo các cửa sông lấn vào. Triều cường hai lần mỗi tháng quanh rằm và mùng một âm lịch là lúc mặn vào sâu nhất.

Những yếu tố làm mặn vào sâu hơn

• Lượng nước thượng nguồn: mùa khô sau một mùa mưa ít (thường là năm El Niño), dòng chảy Mê Kông về thấp.
• Vận hành hồ chứa thượng nguồn: các hồ thuỷ điện trên dòng chính và phụ lưu có thể làm thay đổi phân phối dòng chảy mùa khô; mức ảnh hưởng còn được nghiên cứu.
• Hạ thấp lòng sông: khai thác cát và thiếu phù sa làm lòng sông sâu hơn, mặn dễ theo đáy sông lấn vào.
• Gió chướng: gió đông bắc mạnh thổi từ biển vào trong mùa khô đẩy nước mặn sâu thêm.
• Sụt lún và nước biển dâng: làm mặt đất thấp đi so với mực biển.

Độ mặn bao nhiêu thì có hại

Độ mặn thường đo bằng phần nghìn (‰), tương đương gam muối trong một lít nước. Nước biển có độ mặn khoảng 30–35‰. Các ngưỡng hay được nhắc trong bản tin và khuyến cáo nông nghiệp:

Ngưỡng chịu mặn khác nhau theo giống, giai đoạn sinh trưởng và thời gian tiếp xúc. Bản tin xâm nhập mặn thường mô tả "ranh mặn 4‰ vào sâu bao nhiêu km" trên từng sông để người dân hình dung.

Thiệt hại của hạn mặn

• Nước sinh hoạt: các nhà máy nước, trạm cấp nước lấy nước sông có thể phải ngừng hoặc giảm công suất; hộ dân phải mua nước ngọt.
• Lúa: lúa đông xuân, xuân hè ở vùng ven biển có thể chết, lép hạt nếu tưới nước mặn.
• Cây ăn trái: sầu riêng, bưởi, chôm chôm, cam rất nhạy mặn; một lần tưới nhầm nước mặn có thể làm cây suy kiệt, chết.
• Vật nuôi, thuỷ sản: thiếu nước ngọt cho gia súc; ao nuôi nước ngọt bị mặn.
• Đất: đất nhiễm mặn cần thời gian rửa mặn trước vụ sau.

Đồng bằng đã thích nghi thế nào

• Công trình: hệ thống cống ngăn mặn, đê bao, kênh dẫn ngọt; đóng cống khi mặn lên, mở lấy nước khi ngọt.
• Lịch thời vụ: xuống giống lúa đông xuân sớm để thu hoạch trước khi mặn lên cao, theo dự báo của ngành nông nghiệp.
• Mô hình lúa – tôm: ở vùng ven biển, mùa khô nuôi tôm nước lợ, mùa mưa trồng lúa sau khi rửa mặn. Đây là cách "chung sống" với mặn thay vì chống mặn bằng mọi giá.
• Giống chịu mặn: các viện, trường đã chọn tạo một số giống lúa chịu mặn tốt hơn.
• Trữ nước: ao, mương, túi chứa nước ngọt, bồn nhựa cho hộ gia đình (xem bài Trữ nước ngọt mùa khô).

Theo dõi tin mặn ở đâu

Đài Khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ và Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam ra bản tin dự báo xâm nhập mặn định kỳ trong mùa khô, có độ mặn tại các trạm và ranh mặn trên từng sông. Các tỉnh, xã thông báo lịch đóng mở cống, khung giờ lấy nước ngọt. Nông dân trồng cây ăn trái nên có máy đo mặn cầm tay để tự kiểm tra trước khi bơm nước (xem bài Đo độ mặn bằng máy cầm tay).

Góc nhìn hôm nay: mặn là "khách quen", không phải bất ngờ

Người dân ven biển ĐBSCL đã sống với mặn qua nhiều thế hệ. Điều mới là mặn có năm vào sâu tới những vùng trước đây hiếm khi bị, như các vùng chuyên canh cây ăn trái. Bài học từ các mùa khô nặng gần đây là dự báo sớm và hành động sớm giúp giảm thiệt hại rất nhiều. Theo dõi bản tin mặn từ đầu mùa khô, trữ nước sớm, và không bơm nước khi chưa đo, là ba thói quen đáng giữ.