Mùa khô 2015–2016 và 2019–2020 là hai đợt hạn mặn nặng nhất ở Đồng bằng sông Cửu Long trong nhiều thập kỷ ghi nhận. Đợt 2016 xảy ra sau El Niño rất mạnh, mặn đến sớm, vào sâu và gây thiệt hại lớn cho lúa, cây ăn trái và nước sinh hoạt. Đợt 2020 được đánh giá có mức mặn và phạm vi ở nhiều nơi tương đương hoặc vượt năm 2016, nhưng thiệt hại về lúa thấp hơn rõ rệt nhờ dự báo sớm và nông dân xuống giống né mặn. Hai mùa khô này là bài học về giá trị của thông tin sớm.
Bối cảnh: vì sao hai năm đó khắc nghiệt
2015–2016
Hiện tượng El Niño 2015–2016 thuộc loại mạnh nhất từng ghi nhận, làm mùa mưa 2015 ở lưu vực sông Mê Kông kém, lũ về ĐBSCL thấp. Khi mùa khô đến, dòng chảy thượng nguồn rất thấp, mặn xâm nhập sớm hơn bình thường khoảng một tháng hoặc hơn và vào sâu vào các sông chính. Nhiều tỉnh ở ĐBSCL đã công bố thiên tai hạn mặn.
2019–2020
Mùa mưa 2019 ở lưu vực Mê Kông cũng thiếu hụt, mùa lũ về đồng bằng rất thấp. Mặn xâm nhập sớm từ cuối năm 2019, độ mặn cao kéo dài trong nhiều tháng. Một số tỉnh đã công bố tình huống khẩn cấp về hạn hán, xâm nhập mặn. Ở nhiều trạm, độ mặn và khoảng cách ranh mặn vào sâu được ghi nhận ở mức tương đương hoặc cao hơn năm 2016.
So sánh hai mùa khô
| 2015–2016 | 2019–2020 | |
|---|---|---|
| Nguyên nhân nền | El Niño rất mạnh, mùa lũ 2015 thấp | Mùa mưa 2019 thiếu hụt ở lưu vực, lũ thấp |
| Thời điểm mặn đến | Sớm hơn bình thường | Sớm từ cuối năm 2019 |
| Phạm vi mặn | Vào sâu các sông chính, nhiều nơi hơn 90 km | Nhiều nơi tương đương hoặc vượt năm 2016 |
| Thiệt hại lúa | Rất lớn, hàng trăm nghìn hecta bị ảnh hưởng | Thấp hơn rõ rệt nhờ xuống giống sớm, né mặn |
| Bài học chính | Bị bất ngờ, phản ứng muộn | Dự báo sớm, điều chỉnh lịch thời vụ |
Số liệu chi tiết về diện tích, số hộ thiếu nước có trong các báo cáo tổng kết của Bộ Nông nghiệp và các tỉnh; các nguồn khác nhau đôi khi ghi số khác nhau do cách tính.
Thiệt hại nhìn từ một gia đình
- Nước uống: nhiều hộ ven biển phải mua nước ngọt chở bằng ghe, xe bồn với giá cao; có nơi xếp hàng nhận nước hỗ trợ.
- Lúa: ruộng lúa đông xuân sắp trổ bị mặn làm cháy lá, lép hạt.
- Vườn cây ăn trái: vùng chuyên canh sầu riêng, bưởi ở các vùng như Bến Tre, Tiền Giang (tỉnh cũ) bị thiệt hại nặng, có vườn chết hàng loạt.
- Vật nuôi: thiếu nước ngọt cho bò, heo; nhiều hộ bán vật nuôi sớm.
- Sức khoẻ: nguy cơ bệnh liên quan nước kém vệ sinh tăng khi thiếu nước tắm giặt.
Vì sao năm 2020 lúa ít thiệt hại hơn
Từ giữa năm 2019, các cơ quan dự báo đã cảnh báo mùa khô 2019–2020 sẽ có mặn sớm và gay gắt. Ngành nông nghiệp các tỉnh khuyến cáo nông dân xuống giống lúa đông xuân sớm hơn, thu hoạch trước khi mặn lên cao, giảm diện tích ở những vùng có nguy cơ, và tích trữ nước ngọt. Phần lớn diện tích lúa đông xuân đã được thu hoạch trước đỉnh mặn. Các cống ngăn mặn được vận hành để giữ nước ngọt nội đồng. Kết quả là thiệt hại lúa thấp hơn nhiều so với 2016, dù mặn không kém.
Ngược lại, thiệt hại về cây ăn trái vẫn đáng kể ở một số nơi, vì cây lâu năm không thể "né" như lúa, và có hộ vẫn bơm nước khi chưa đo độ mặn.
Sau hai mùa khô: điều gì đã thay đổi
- Bản tin dự báo mặn được phát thường xuyên và chi tiết hơn, có dự báo theo tuần, theo đợt triều.
- Nhiều công trình cống ngăn mặn, hồ trữ nước ngọt được xây dựng hoặc đẩy nhanh.
- Nông dân trồng cây ăn trái mua máy đo mặn, đào ao trữ nước, lót bạt mương vườn.
- Nhiều hộ được hỗ trợ bồn, túi chứa nước ngọt.
- Thảo luận về chuyển đổi cơ cấu cây trồng: giảm lúa ở vùng ven biển hay bị mặn, tăng mô hình lúa – tôm, thuỷ sản nước lợ.
Những mùa khô sau đó
Các mùa khô sau 2020 có năm nhẹ hơn, có năm mặn đến sớm trở lại, như mùa khô 2023–2024 sau một đợt El Niño. Mỗi lần như vậy, kinh nghiệm từ 2016 và 2020 được nhắc lại: theo dõi dự báo, xuống giống sớm, trữ nước, đo trước khi bơm. Thiên tai hạn mặn khó tránh, nhưng thiệt hại có thể giảm nhiều.
Góc nhìn hôm nay: thông tin là vật tư nông nghiệp
Câu chuyện hai mùa khô cho thấy một bản tin dự báo sớm vài tháng có giá trị như phân bón hay giống tốt. Các bản tin mặn của Đài Khí tượng thuỷ văn khu vực Nam Bộ và Viện Khoa học Thuỷ lợi miền Nam, các khuyến cáo lịch thời vụ của sở nông nghiệp các tỉnh, đều là công cụ miễn phí. Nông dân, hợp tác xã nên đưa việc đọc các bản tin này vào lịch làm việc đầu mùa khô, như kiểm tra máy bơm hay mua giống.
Câu hỏi thường gặp
Hạn mặn năm 2016 nặng thế nào?
Mùa khô 2015–2016, sau El Niño rất mạnh, mặn đến sớm và vào sâu các sông chính ở ĐBSCL, nhiều nơi hơn 90 km, gây thiệt hại lớn cho lúa, cây ăn trái và nước sinh hoạt. Nhiều tỉnh công bố thiên tai hạn mặn.
Hạn mặn 2020 có nặng hơn 2016 không?
Ở nhiều trạm, mức mặn và phạm vi xâm nhập năm 2020 tương đương hoặc vượt năm 2016. Nhưng thiệt hại lúa thấp hơn rõ rệt nhờ dự báo sớm và nông dân xuống giống né mặn.
Vì sao năm 2016 mặn đến sớm?
Do El Niño 2015–2016 làm mùa mưa ở lưu vực Mê Kông kém, lũ về thấp, dòng chảy mùa khô rất yếu, nên nước biển lấn vào sớm và sâu hơn bình thường.
Bài học lớn nhất từ hai mùa hạn mặn là gì?
Dự báo sớm và hành động sớm giúp giảm thiệt hại rất nhiều: xuống giống sớm, trữ nước ngọt, vận hành cống ngăn mặn và đo độ mặn trước khi bơm.