Đo độ mặn bằng máy cầm tay là việc nông dân vùng hạn mặn nên làm trước mỗi lần bơm nước tưới. Có hai loại máy phổ biến: khúc xạ kế (nhỏ giọt nước lên lăng kính rồi nhìn vạch) và máy đo điện tử (nhúng đầu dò vào nước, đọc số). Kết quả thường đọc theo phần nghìn (‰), cũng ghi là ppt hoặc g/l; nước tưới cây ăn trái nhạy mặn nên dưới khoảng 0,5‰, lúa chịu được cao hơn nhưng vẫn cần dưới các ngưỡng khuyến cáo.
Độ mặn đo bằng đơn vị gì
| Đơn vị | Ý nghĩa | Quy đổi |
|---|---|---|
| ‰ (phần nghìn) | Số gam muối trong 1.000 gam (xấp xỉ 1 lít) nước | 1‰ ≈ 1 g/l |
| ppt | Parts per thousand, tiếng Anh của phần nghìn | 1 ppt = 1‰ |
| g/l | Gam muối trên lít | ≈ ‰ với nước ngọt, lợ |
| mS/cm, µS/cm (độ dẫn điện EC) | Máy đo điện đo khả năng dẫn điện của nước; càng mặn dẫn điện càng tốt | Cần bảng quy đổi của nhà sản xuất sang ‰ |
| ppm (TDS) | Tổng chất rắn hoà tan, phần triệu | 1‰ ≈ 1.000 ppm, nhưng TDS không chỉ là muối |
Nhiều máy đo bán cho nông dân hiển thị trực tiếp ‰ hoặc ppt, tiện nhất. Máy chỉ có EC hoặc TDS vẫn dùng được nếu có bảng quy đổi đi kèm.
Khúc xạ kế: rẻ, bền, không cần pin
Khúc xạ kế đo độ mặn dựa vào việc ánh sáng bị bẻ cong khi đi qua nước có muối. Cách dùng:
- Mở nắp lăng kính, lau sạch bằng khăn mềm.
- Hiệu chuẩn: nhỏ vài giọt nước cất (hoặc nước tinh khiết đóng chai), đậy nắp, nhìn qua ống ngắm, chỉnh vít hiệu chuẩn để đường ranh giới xanh – trắng nằm đúng vạch 0.
- Lau khô, nhỏ vài giọt nước cần đo, đậy nắp sao cho nước phủ đều không có bọt.
- Hướng máy về phía ánh sáng, đọc vạch nơi ranh giới xanh – trắng cắt thang đo.
- Rửa lăng kính bằng nước ngọt sạch, lau khô sau khi dùng.
Hạn chế: nhiều khúc xạ kế loại phổ thông có thang đo 0–100‰ với vạch chia 1‰, khó đọc chính xác ở mức dưới 1‰, mức quan trọng với cây ăn trái. Nếu trồng sầu riêng, bưởi, nên dùng máy điện tử có độ phân giải 0,1‰ hoặc tốt hơn.
Máy đo điện tử: đọc nhanh, đo được mức thấp
- Bật máy, hiệu chuẩn theo hướng dẫn bằng dung dịch chuẩn đi kèm (nên làm định kỳ).
- Nhúng đầu dò vào nước đến vạch quy định, khuấy nhẹ, chờ số ổn định.
- Đọc kết quả, ghi lại kèm giờ đo và chỗ lấy nước.
- Rửa đầu dò bằng nước sạch, đậy nắp bảo vệ.
Lưu ý: nhiệt độ nước ảnh hưởng tới số đo; nhiều máy có bù nhiệt tự động. Pin yếu làm số đo sai, nên thay pin khi máy báo.
Lấy mẫu đúng cách
Đo sai chỗ, sai giờ thì số liệu vô nghĩa:
- Đo ở chỗ đặt ống hút bơm, ở độ sâu đặt ống, không chỉ đo nước mặt. Nước mặn nặng hơn nên thường nằm dưới đáy.
- Đo theo giờ triều: mặn thường cao khi triều lên, thấp khi triều xuống. Đo nhiều lần trong ngày vài ngày đầu để biết quy luật ở kênh nhà mình.
- Đo cả nước trong ao, mương trữ trước khi tưới, vì nước trữ có thể đã bị thấm mặn.
- Ghi sổ: ngày, giờ, chỗ đo, độ mặn. Sau một mùa, bạn có bản đồ mặn của riêng vườn mình.
Ngưỡng tham khảo cho cây trồng
| Cây trồng | Mức độ nhạy mặn | Khuyến cáo thường gặp |
|---|---|---|
| Sầu riêng, chôm chôm, măng cụt | Rất nhạy | Chỉ tưới nước dưới khoảng 0,5‰ |
| Bưởi, cam, quýt | Nhạy | Ưu tiên nước dưới khoảng 0,5–1‰ |
| Rau màu | Tuỳ loại | Đa số cần nước gần ngọt |
| Lúa | Trung bình | Lúa non nhạy hơn; bản tin hay dùng ngưỡng khoảng 2‰ và 4‰ |
| Dừa | Chịu mặn khá | Vẫn giảm năng suất khi mặn cao kéo dài |
Đây là mức tham khảo phổ biến trong khuyến cáo của ngành nông nghiệp các tỉnh ĐBSCL; mỗi giống, mỗi tuổi cây và loại đất có thể khác. Hỏi cán bộ khuyến nông hoặc trạm bảo vệ thực vật để có ngưỡng phù hợp với vườn mình.
Khi đo thấy nước mặn
- Không bơm nước vào vườn, ao trữ.
- Chờ lúc triều xuống, đo lại.
- Dùng nước đã trữ, tưới tiết kiệm, tủ gốc giữ ẩm.
- Theo dõi thông báo đóng mở cống của địa phương.
- Nếu cây đã bị tưới nhầm nước mặn: báo cán bộ khuyến nông để được hướng dẫn rửa mặn, phục hồi cây.
Góc nhìn hôm nay: một chiếc máy đo rẻ hơn một vườn cây
Trong các mùa hạn mặn nặng, rất nhiều vườn sầu riêng, bưởi bị thiệt hại vì chủ vườn tưới nước sông mà không đo, nghĩ rằng nước trông vẫn trong. Một máy đo độ mặn cầm tay có giá thấp hơn rất nhiều so với giá trị một gốc cây ăn trái lâu năm. Nhiều hợp tác xã, tổ hợp tác đã chia sẻ máy đo cho thành viên và lập nhóm báo tin độ mặn theo giờ. Nếu xóm bạn chưa có, đó là việc đáng làm trước mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Độ mặn 1 phần nghìn là bao nhiêu?
Là khoảng 1 gam muối trong một lít nước, ghi là 1‰, 1 ppt hoặc 1 g/l. Nước biển có độ mặn khoảng 30–35‰.
Nên dùng khúc xạ kế hay máy đo điện tử?
Khúc xạ kế rẻ, bền, không cần pin nhưng khó đọc chính xác dưới 1‰. Với cây ăn trái nhạy mặn, nên dùng máy điện tử có độ phân giải 0,1‰ hoặc tốt hơn.
Tưới sầu riêng bằng nước mặn bao nhiêu thì nguy hiểm?
Sầu riêng rất nhạy mặn; khuyến cáo phổ biến là chỉ tưới nước có độ mặn dưới khoảng 0,5‰. Hỏi cán bộ khuyến nông để có ngưỡng phù hợp với vườn.
Vì sao phải đo ở độ sâu đặt ống bơm?
Nước mặn nặng hơn nước ngọt nên thường nằm ở dưới đáy kênh. Đo nước mặt có thể thấy ngọt trong khi ống bơm lại hút nước mặn.