Hạn hán là tình trạng thiếu nước kéo dài so với mức bình thường của một vùng. Giới chuyên môn chia ra ba loại nối tiếp nhau: hạn khí tượng (mưa ít hơn bình thường trong thời gian dài), hạn thuỷ văn (sông, hồ, nước ngầm xuống thấp) và hạn nông nghiệp (đất không đủ ẩm cho cây trồng). Một mùa khô ít mưa có thể chỉ là hạn khí tượng; khi hồ cạn, giếng khô, cây héo thì hạn đã lan sang thuỷ văn và nông nghiệp. Hiểu chuỗi này giúp biết lúc nào cần tiết kiệm nước, lúc nào phải đổi cây trồng.
Hạn hán khác các thiên tai khác thế nào
Bão, lũ, sạt lở đến nhanh và kết thúc nhanh. Hạn hán đến từ từ, không có ngày bắt đầu rõ ràng, kéo dài nhiều tháng, có khi nhiều năm. Thiệt hại không thấy ngay bằng mái nhà tốc hay cây đổ mà tích luỹ dần: vụ mùa giảm, vật nuôi thiếu nước, giếng cạn, cháy rừng dễ xảy ra. Vì vậy hạn hán dễ bị đánh giá thấp cho tới khi đã nặng.
Ba loại hạn hán
| Loại | Đo bằng gì | Dấu hiệu người dân thấy |
|---|---|---|
| Hạn khí tượng | Lượng mưa so với trung bình nhiều năm, số ngày không mưa liên tục | Mùa mưa đến muộn, mưa ít, nắng kéo dài |
| Hạn thuỷ văn | Mực nước sông, dung tích hồ chứa, mực nước ngầm | Hồ cạn, suối khô, giếng phải khoan sâu thêm |
| Hạn nông nghiệp | Độ ẩm đất, tình trạng cây trồng | Lúa không trổ được, cà phê, hồ tiêu héo, đất nứt nẻ |
Ngoài ra còn nói tới hạn kinh tế – xã hội: khi thiếu nước bắt đầu ảnh hưởng tới sinh hoạt, sản xuất, thu nhập của cả cộng đồng.
Hạn hán ở Việt Nam: vùng nào hay bị
- Nam Trung Bộ: vùng khô hạn nhất cả nước. Khu vực Ninh Thuận cũ và Bình Thuận cũ có lượng mưa năm thấp nhất, mùa khô dài.
- Tây Nguyên: mùa khô từ khoảng tháng 11 đến tháng 4, cây công nghiệp như cà phê, hồ tiêu cần tưới nhiều; năm mùa mưa đến muộn là thiếu nước nghiêm trọng.
- Đồng bằng sông Cửu Long: không thiếu mưa trong mùa mưa, nhưng mùa khô nước sông thấp đi kèm xâm nhập mặn, gọi chung là hạn mặn.
- Bắc Trung Bộ: mùa hè có gió Tây khô nóng (gió Lào), nắng nóng kéo dài, hồ đập cạn nhanh.
- Miền núi phía Bắc: hạn cục bộ trong mùa đông xuân, nhất là ở vùng đá vôi, nơi nước thấm nhanh xuống hang ngầm, mặt đất khô.
Vì sao hạn có vẻ nặng hơn trước
Có nhiều nguyên nhân cùng tác động: biến động khí hậu theo các năm El Niño (thường ít mưa hơn ở nhiều vùng Việt Nam), nhiệt độ cao làm nước bốc hơi nhanh, nhu cầu dùng nước tăng mạnh cho tưới và sinh hoạt, rừng đầu nguồn suy giảm làm nguồn nước mùa khô kém ổn định, khai thác nước ngầm quá mức. Thiếu nước vì vậy không chỉ do trời ít mưa mà còn do cách dùng nước.
Gia đình làm gì khi có dấu hiệu hạn
Sinh hoạt
- Trữ nước mưa cuối mùa mưa vào bể, lu có nắp đậy.
- Sửa ngay chỗ rò rỉ ống, vòi nước.
- Dùng lại nước vo gạo, nước rửa rau để tưới cây.
- Theo dõi thông báo cấp nước luân phiên của địa phương.
Sản xuất
- Theo khuyến cáo lịch thời vụ của ngành nông nghiệp; có năm nên xuống giống sớm hoặc giảm diện tích.
- Tưới tiết kiệm: tưới nhỏ giọt, tưới gốc, tủ gốc bằng rơm rạ, lá khô để giữ ẩm.
- Chuyển sang cây chịu hạn ở những ruộng thường thiếu nước, theo hướng dẫn của cán bộ khuyến nông.
- Dự trữ thức ăn, nước cho gia súc từ đầu mùa khô.
An toàn
- Nắng nóng, khô hanh kéo dài làm tăng nguy cơ cháy: không đốt rơm rạ, đốt nương gần nhà, rừng.
- Không khoan giếng sâu tràn lan khi chưa có hướng dẫn; khai thác nước ngầm quá mức làm cạn giếng hàng xóm và gây sụt lún.
Đọc cảnh báo hạn hán
Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia và các đài khu vực phát hành dự báo, cảnh báo hạn hán, thiếu nước theo mùa, có bản đồ các vùng có nguy cơ. Cơ quan thuỷ lợi thông báo dung tích hồ chứa và kế hoạch cấp nước. Bản tin thường dùng các chỉ số như chỉ số chuẩn hoá lượng mưa (SPI) để so sánh lượng mưa với trung bình nhiều năm; người dân chỉ cần chú ý mức cảnh báo (bình thường, hạn vừa, hạn nặng, hạn rất nặng) cho tỉnh mình.
Góc nhìn hôm nay: tiết kiệm nước bắt đầu từ mùa mưa
Ở những vùng hay hạn, người dân có kinh nghiệm "trữ nước từ mùa mưa": đào ao, xây bể, làm hồ nhỏ trong vườn, giữ rừng đầu nguồn. Những công trình nhỏ này rẻ nhưng hiệu quả, nhất là khi kết hợp tưới tiết kiệm. Muốn tìm hiểu thêm, có thể hỏi trạm khuyến nông về các mô hình trữ nước và tưới nhỏ giọt đã áp dụng ở địa phương, hoặc đọc các bản tin dự báo mùa của ngành khí tượng thuỷ văn trước mỗi mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Hạn hán là gì?
Hạn hán là tình trạng thiếu nước kéo dài so với mức bình thường của một vùng, do mưa ít, sông hồ cạn hoặc đất không đủ ẩm cho cây trồng. Nó đến từ từ và kéo dài nhiều tháng.
Có mấy loại hạn hán?
Thường chia ba loại: hạn khí tượng (thiếu mưa), hạn thuỷ văn (sông, hồ, nước ngầm thấp) và hạn nông nghiệp (đất thiếu ẩm cho cây). Ngoài ra còn nói tới hạn kinh tế – xã hội.
Vùng nào ở Việt Nam hạn hán nặng nhất?
Nam Trung Bộ, đặc biệt khu vực Ninh Thuận cũ và Bình Thuận cũ, là vùng khô hạn nhất. Tây Nguyên và Đồng bằng sông Cửu Long cũng thường chịu hạn, hạn mặn trong mùa khô.
Làm gì để giảm thiệt hại do hạn?
Trữ nước từ mùa mưa, sửa rò rỉ, tưới tiết kiệm, tủ gốc giữ ẩm, theo lịch thời vụ khuyến cáo và chuyển sang cây chịu hạn ở ruộng hay thiếu nước.