Cây ăn trái bị ngập úng chết vì rễ thiếu ô xy, thối rễ; bị nhiễm mặn thì rễ không hút được nước, lá cháy mép, rụng, cây suy kiệt. Cứu cây cần làm sớm: tháo nước khỏi vườn càng nhanh càng tốt, không bón phân, không xới đất khi đất còn ướt, tỉa bớt lá, cành, trái để giảm gánh nặng, xử lý rễ thối theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật, và với cây nhiễm mặn thì tưới rửa bằng nước ngọt đủ sạch. Cây nhạy như sầu riêng, chôm chôm, bưởi cần được chú ý nhất.
Vì sao cây chết khi ngập úng
Rễ cây cần ô xy để hô hấp. Khi đất ngập nước, không khí trong đất bị đẩy ra, rễ bị ngạt. Sau vài ngày, rễ non chết, rễ bắt đầu thối, nấm bệnh như Phytophthora phát triển mạnh. Cây không hút được nước, dinh dưỡng, lá vàng, héo, rụng dù đang đứng trong nước. Cây đã già, rễ sâu chịu ngập tốt hơn cây non; mỗi loài cây chịu ngập khác nhau.
Khả năng chịu ngập tham khảo
| Nhóm cây | Mức chịu ngập |
|---|---|
| Sầu riêng, chôm chôm, măng cụt | Rất kém, ngập vài ngày đã có thể hại nặng |
| Bưởi, cam, quýt | Kém |
| Xoài, nhãn | Trung bình |
| Dừa, cây có múi ghép gốc chịu úng | Khá hơn |
| Ổi, vú sữa, mận (roi) | Tương đối chịu ngập |
Đây là mức tham khảo thường được nêu; khả năng chịu ngập còn phụ thuộc tuổi cây, gốc ghép, thời gian ngập, nước chảy hay nước đọng, nước ấm hay mát.
Cứu cây sau ngập úng
- Tháo nước nhanh: khơi rãnh, dùng máy bơm tháo nước khỏi vườn; vườn có đê bao thì tát cạn mương.
- Không đi lại, xới đất khi đất còn ướt nhão: làm đất bị nén, rễ càng ngạt.
- Không bón phân hoá học ngay: rễ đang yếu không hút được, phân còn làm rễ tổn thương thêm.
- Tỉa bớt: cắt cành sâu, cành yếu, tỉa bớt trái non, bớt lá để giảm thoát hơi nước.
- Kiểm tra rễ: đào nhẹ quanh gốc, nếu rễ đen, thối, mùi hôi thì cần xử lý theo hướng dẫn của cán bộ bảo vệ thực vật (thuốc trừ nấm bệnh rễ, chế phẩm sinh học).
- Khi đất đã ráo: xới nhẹ mặt đất cho thoáng, tủ gốc bằng rơm rạ, bón phân hữu cơ hoai mục, kích thích ra rễ theo khuyến cáo.
- Chống đỡ cây nghiêng: cây bị ngã do đất mềm cần chống cọc, dựng lại nhẹ nhàng.
Cây bị nhiễm mặn
Dấu hiệu
- Lá cháy từ mép, chóp lá vàng rồi nâu, khô.
- Lá rụng hàng loạt, cành khô dần từ ngọn.
- Cây héo dù đất ẩm.
- Trái non rụng.
Cách xử lý
- Ngừng ngay tưới nước mặn; đo độ mặn mọi nguồn nước trước khi tưới.
- Khi có nước ngọt đủ sạch (dưới ngưỡng khuyến cáo cho loài cây), tưới đẫm để rửa muối khỏi vùng rễ.
- Tủ gốc giữ ẩm, giảm bốc hơi làm muối tích tụ trên mặt đất.
- Không bón phân hoá học khi cây đang bị mặn; bón theo khuyến cáo khi cây phục hồi.
- Tỉa bớt trái, cành khô để cây tập trung phục hồi.
- Hỏi cán bộ khuyến nông về các chất cải tạo đất, chế phẩm giúp cây phục hồi.
Phòng trước cho vườn cây
- Vùng ngập: lên liếp cao, đào mương thoát nước, đê bao vườn có cống, máy bơm; dùng gốc ghép chịu úng (nếu có) khi trồng mới.
- Vùng mặn: trữ nước ngọt (ao, mương lót bạt, túi chứa), có máy đo mặn, theo dõi bản tin mặn và lịch cống.
- Chọn cây hợp đất: không trồng cây quá nhạy mặn, nhạy úng ở vùng thường xuyên bị.
- Đa dạng cây trồng: giảm rủi ro mất trắng khi chỉ trồng một loại cây nhạy cảm.
Khi nào nên trồng lại
Có cây sau ngập, mặn vẫn cố gắng ra lá non rồi chết dần trong vài tháng. Nếu sau một thời gian chăm sóc mà cây không hồi, rễ đã thối nặng, nên chặt bỏ, xử lý đất (bệnh rễ có thể lây sang cây trồng mới), để đất nghỉ và trồng lại theo khuyến cáo. Hỏi các chương trình hỗ trợ giống cây sau thiên tai của địa phương.
Góc nhìn hôm nay: vườn cây lâu năm không "né" được như lúa
Lúa có thể xuống giống sớm để né lũ, né mặn; cây ăn trái thì phải đứng yên chịu trận. Vì vậy với vườn cây lâu năm, phòng trước (liếp cao, mương thoát, nước ngọt dự trữ, máy đo mặn) quan trọng hơn cứu sau. Trong các mùa hạn mặn 2016, 2020, nhiều vườn sầu riêng bị chết vì tưới nước mặn không đo; ở các trận lũ lớn, nhiều vườn cam, bưởi chết vì ngập kéo dài. Cán bộ bảo vệ thực vật, khuyến nông xã là người nên gọi đầu tiên khi vườn có dấu hiệu bất thường.
Câu hỏi thường gặp
Cây ăn trái bị ngập úng cứu thế nào?
Tháo nước khỏi vườn càng nhanh càng tốt, không xới đất và không bón phân hoá học khi đất còn ướt, tỉa bớt lá, cành, trái, xử lý rễ thối theo hướng dẫn bảo vệ thực vật và khi đất ráo thì xới nhẹ, tủ gốc, bón hữu cơ.
Sầu riêng ngập nước bao lâu thì chết?
Sầu riêng chịu ngập rất kém; ngập vài ngày đã có thể gây hại nặng, tuỳ tuổi cây, gốc ghép và tình trạng nước. Cần tháo nước ngay và hỏi cán bộ kỹ thuật.
Dấu hiệu cây bị nhiễm mặn là gì?
Lá cháy từ mép, chóp lá vàng rồi nâu khô, lá rụng hàng loạt, cành khô từ ngọn, cây héo dù đất ẩm và trái non rụng.
Cây bị mặn có nên bón phân ngay không?
Không nên bón phân hoá học khi cây đang bị mặn. Cần rửa mặn bằng nước ngọt, tủ gốc giữ ẩm và chỉ bón theo khuyến cáo khi cây bắt đầu phục hồi.