Thu hoạch chạy bão là thu sớm những gì đã đủ chín hoặc gần chín trước khi bão, lũ tới, theo phương châm nông dân quen gọi "xanh nhà hơn già đồng". Lúa chín khoảng 80–85% trở lên, rau màu, cây ăn quả gần thu hoạch, hoa màu trên bãi sông nên thu ngay khi bản tin cho thấy vùng mình có nguy cơ mưa bão lớn. Quan trọng không kém là có chỗ phơi, sấy, cất giữ khô ráo, vì lúa gặt về mà ướt, nảy mầm thì thiệt hại vẫn còn.
Khi nào nên quyết định gặt sớm
- Bản tin cho thấy vùng mình có khả năng bị ảnh hưởng bão, áp thấp hoặc mưa lớn diện rộng trong 2–4 ngày tới.
- Ngành nông nghiệp, xã có khuyến cáo thu hoạch chạy bão.
- Ruộng thấp trũng, bãi sông dễ ngập trước.
- Lúa đã chín khoảng 80–85% trở lên (phần lớn hạt trên bông đã vàng, chỉ còn vài hạt ở cuống bông còn xanh).
Lúa mới chín sáp, còn xanh nhiều, gặt sớm quá sẽ giảm năng suất và chất lượng hạt. Khi đó cân nhắc giữa thiệt hại nếu bão quật đổ, ngập và thiệt hại do gặt non; hỏi cán bộ khuyến nông xã.
Vì sao lúa chín gặp mưa bão thiệt hại lớn
- Gió mạnh làm lúa đổ rạp, bông chạm nước, hạt nảy mầm ngay trên ruộng.
- Ngập vài ngày làm hạt thối, mọc mầm, không thu hoạch được.
- Máy gặt không xuống được ruộng ngập, lầy.
- Lúa gặt về không phơi được, ủ đống lâu sinh nhiệt, mốc, nảy mầm.
Thứ tự ưu tiên thu hoạch
| Ưu tiên | Loại cây | Lý do |
|---|---|---|
| 1 | Lúa đã chín, ruộng trũng, ven sông | Ngập trước, thiệt hại toàn bộ |
| 2 | Rau màu, dưa, bí, ngô trên bãi bồi | Ngập ngay khi lũ lên báo động I |
| 3 | Quả to trên cao (bưởi, xoài, mít, dừa) | Rụng hàng loạt, thành vật rơi nguy hiểm |
| 4 | Lúa chín ở ruộng cao | Ít ngập hơn nhưng vẫn đổ khi gió mạnh |
| 5 | Hoa, cây cảnh thời vụ (gần Tết) | Chuyển chậu vào nơi che chắn |
Huy động người, máy
- Liên hệ máy gặt đập liên hợp sớm; trước bão, máy rất khan, giá có thể tăng.
- Xã, hợp tác xã thường điều phối máy gặt, ưu tiên vùng trũng; theo dõi thông báo.
- Đổi công với hàng xóm, nhờ đoàn thanh niên, bộ đội địa phương hỗ trợ (nhiều nơi có phong trào giúp dân gặt chạy bão).
- Ưu tiên người già, hộ neo đơn trong xóm.
Sau khi gặt: phơi, sấy, cất giữ
- Phơi trên sân bê tông, bạt, nong nia ngay khi có nắng; trời mưa thì rải mỏng trong nhà, đảo thường xuyên.
- Không để lúa ướt thành đống dày nhiều ngày: lúa sinh nhiệt, mốc, nảy mầm.
- Dùng máy sấy của hợp tác xã, cơ sở sấy lúa nếu có.
- Thóc khô đóng bao, kê cao trên gác, kệ, cách nền, cách tường, đậy bạt.
- Giữ riêng thóc giống, bảo quản kỹ nhất để còn gieo vụ sau.
Cây ăn quả và rau màu
- Hái quả già, quả gần chín; quả non để lại nhưng tỉa bớt cành mang quả nặng để cây đỡ gãy.
- Rau màu: thu hoạch những gì bán, ăn được; khơi rãnh thoát nước quanh luống.
- Cây non mới trồng: chống cọc, buộc dây.
- Nhà lưới, nhà màng: cuốn hoặc tháo màng phủ, hạ lưới để gió lùa qua, tránh sập khung.
Tính toán khi không kịp thu
Có lúc bão đến nhanh hơn dự kiến, không thể thu hết. Hãy ưu tiên an toàn người: không ra đồng khi gió đã mạnh, không lội ruộng khi nước lên, không ở lại chòi canh ruộng. Thiệt hại mùa màng có thể được hỗ trợ một phần theo chính sách sau thiên tai và được bồi thường nếu có bảo hiểm nông nghiệp; tính mạng thì không gì bù đắp được.
Lịch thời vụ: tránh bão từ lúc gieo
Cách giảm thiệt hại tốt nhất là bố trí thời vụ để lúa chín trước mùa bão lũ chính. Nhiều tỉnh miền Trung khuyến cáo xuống giống vụ hè thu sớm, dùng giống ngắn ngày để thu hoạch trước khi mùa mưa bão cao điểm bắt đầu. Ở ĐBSCL, lịch thời vụ được điều chỉnh theo dự báo lũ, mặn (xem bài Lịch thời vụ né lũ).
An toàn khi gặt chạy bão
Gặt vội trước bão dễ sinh tai nạn: máy gặt lật ở bờ ruộng trơn, người làm kiệt sức dưới nắng hoặc dầm mưa, sét đánh khi dông kéo tới. Hãy dừng việc ngoài đồng khi trời bắt đầu có sấm sét, gió giật mạnh; không trú dưới cây đơn độc giữa đồng. Người lái máy gặt không chạy máy ở bờ dốc, ruộng lầy, ban đêm thiếu đèn. Người già, trẻ nhỏ không nên ra đồng lúc trời đã chuyển xấu.
Góc nhìn hôm nay: "xanh nhà hơn già đồng"
Câu tục ngữ này là kinh nghiệm của nhiều thế hệ nông dân: thóc còn hơi xanh mà đã về nhà vẫn hơn thóc chín vàng ngoài đồng mà bão lũ cuốn đi. Ngày nay, với bản tin dự báo bão trước 3–5 ngày, máy gặt đập liên hợp và các phong trào giúp dân gặt chạy bão, nông dân có nhiều điều kiện hơn để áp dụng kinh nghiệm đó. Điều cần nhất vẫn là quyết định sớm.
Câu hỏi thường gặp
Lúa chín bao nhiêu thì nên gặt chạy bão?
Thường khi lúa chín khoảng 80–85% trở lên, tức phần lớn hạt trên bông đã vàng. Lúa còn xanh nhiều thì cân nhắc với cán bộ khuyến nông vì gặt non giảm năng suất.
"Xanh nhà hơn già đồng" nghĩa là gì?
Là kinh nghiệm thu hoạch sớm khi có nguy cơ thiên tai: lúa hơi xanh mà đã về nhà vẫn tốt hơn lúa chín ngoài đồng bị bão lũ làm hỏng.
Lúa gặt về bị ướt mưa thì làm sao?
Rải mỏng, đảo thường xuyên, không để thành đống dày; dùng máy sấy của hợp tác xã nếu có và phơi ngay khi có nắng để tránh mốc, nảy mầm.
Không kịp thu hoạch khi bão tới thì sao?
Ưu tiên an toàn người, không ra đồng khi gió đã mạnh hay nước đang lên. Thiệt hại mùa màng có thể được hỗ trợ một phần theo chính sách hoặc bảo hiểm nông nghiệp nếu có.