Đắp đê sông Hồng: nghìn năm chống lụt của người Việt qua sử liệu

Hệ thống đê sông Hồng là công trình phòng chống lũ lụt lâu đời và lớn nhất của người Việt, được đắp, tôn cao và nối dài qua gần một nghìn năm. Sử sách chép việc đắp đê Cơ Xá ở kinh thành Thăng Long năm 1108 thời Lý; đến năm 1248 thời Trần, triều đình cho đắp đê dọc hai bờ sông từ đầu nguồn tới bờ biển và đặt chức Hà đê sứ chuyên coi việc đê. Từ đó, đắp đê, hộ đê trở thành việc lớn hằng năm của nhà nước và làng xã ở đồng bằng Bắc Bộ, và đê sông Hồng vẫn là tuyến phòng thủ chính cho Hà Nội và cả vùng đồng bằng ngày nay.

Vì sao đồng bằng sông Hồng cần đê

Sông Hồng mang lượng phù sa rất lớn và có lũ mùa hè lên nhanh, cao. Đồng bằng sông Hồng được bồi đắp chính từ phù sa đó, đất thấp, bằng phẳng. Khi chưa có đê, lũ hằng năm tràn ngập đồng ruộng, làng xóm. Để định cư lâu dài và trồng lúa ổn định, người Việt dần dần đắp những đoạn đê bảo vệ làng, rồi nối thành hệ thống. Cái giá là phù sa không còn bồi lên đồng mà lắng trong lòng sông giữa hai đê, làm lòng sông cao dần, buộc đê phải tôn cao theo, tạo nên vòng quay "lòng sông cao, đê cao" kéo dài nhiều thế kỷ.

Những mốc lịch sử

Các mốc thời Lý, Trần được chép trong Đại Việt sử ký toàn thư; chi tiết kỹ thuật đắp đê thời đó không được ghi đầy đủ, nên các mô tả hiện nay phần nhiều dựa trên nghiên cứu của các nhà sử học, thuỷ lợi.

Hộ đê: việc của cả làng

Từ thời phong kiến tới nay, mỗi mùa lũ, các làng ven sông cử người canh đê ngày đêm, chuẩn bị đất, cọc tre, rơm rạ để vá chỗ rò rỉ, chống tràn. Những hiện tượng nguy hiểm mà người hộ đê luôn phải để ý:

• Mạch sủi, đùn sủi: nước trong sông thấm qua nền đê, sủi lên ở chân đê phía đồng, mang theo cát; nếu không xử lý có thể khoét rỗng nền đê.
• Thẩm lậu: nước rỉ qua thân đê phía đồng.
• Sạt mái đê: mái đê bị sạt do nước ngấm, sóng đánh.
• Nước tràn đỉnh: lũ cao hơn mặt đê.

Khẩu hiệu "phát hiện sớm, xử lý kịp thời" trong hộ đê vẫn được dùng tới hôm nay. Người dân sống gần đê thấy những dấu hiệu bất thường cần báo ngay cho lực lượng hộ đê, xã.

Đê và những tranh luận về "sống với lũ"

Trong lịch sử, có những thời điểm triều đình và các nhà nho bàn luận việc có nên bỏ đê để lũ tràn vào đồng, vừa giảm áp lực lên đê, vừa đem phù sa bồi ruộng. Cuối cùng, vì dân cư đã quá đông, ruộng đồng gắn với đê, phương án giữ đê được chọn. Ngày nay, các nhà quy hoạch thuỷ lợi vẫn bàn về việc dành không gian thoát lũ, bãi sông, khu phân lũ, chậm lũ, để đê không phải gánh hết áp lực.

Đê sông Hồng hôm nay

• Hệ thống đê Bắc Bộ dài hàng nghìn km, gồm đê sông Hồng, sông Thái Bình và các phụ lưu, phân cấp theo tầm quan trọng.
• Nhiều đoạn đê được gia cố, kết hợp làm đường giao thông.
• Các hồ chứa lớn ở thượng nguồn như Hoà Bình, Sơn La, Lai Châu, Tuyên Quang, Thác Bà được vận hành theo quy trình liên hồ chứa để cắt lũ cho hạ du.
• Luật Đê điều quy định hành lang bảo vệ đê; xây dựng trái phép trên đê, bãi sông làm giảm khả năng thoát lũ và an toàn đê.

Góc nhìn hôm nay: một công trình của nghìn năm

Đi dọc đê sông Hồng qua Hà Nội, ít ai nghĩ con đường mình đi là công trình nối tiếp của hàng chục thế hệ. Mỗi lớp đất đắp thêm là một mùa lũ người xưa đã vượt qua. Ai muốn tìm hiểu có thể đọc các đoạn chép về đê trong Đại Việt sử ký toàn thư, thăm Bảo tàng Lịch sử quốc gia, hoặc đơn giản là hỏi những cụ già ở làng ven đê về các trận lũ họ từng hộ đê. Đó cũng là cách hiểu vì sao giữ gìn hành lang đê là việc của mỗi người dân hôm nay.