Lũ lịch sử miền Trung năm 1999: mưa gần 1.000 mm một ngày ở Huế

Trận lũ lịch sử miền Trung đầu tháng 11/1999 là một trong những trận lũ lớn nhất từng ghi nhận ở Việt Nam, tàn phá nặng nhất ở Thừa Thiên Huế (nay là thành phố Huế) và Quảng Nam, Quảng Ngãi. Mưa cực lớn trong nhiều ngày, có ngày lượng mưa ở Huế gần 1.000 mm, khiến sông Hương, sông Bồ, sông Thu Bồn và nhiều sông khác dâng vượt mọi mức từng biết. Lũ làm hàng trăm người chết và mất tích, mở ra một cửa biển mới ở phá Tam Giang, và để lại những vạch nước lũ trên tường mà người Huế vẫn chỉ cho con cháu tới nay.

Vì sao mưa lớn đến vậy

Cuối tháng 10 và đầu tháng 11/1999, không khí lạnh từ phía bắc tràn xuống gặp các nhiễu động nhiệt đới và đới gió đông ẩm từ biển thổi vào. Dãy Trường Sơn chắn ngang, đẩy khối không khí ẩm bốc lên cao, tạo mưa cực lớn kéo dài nhiều ngày trên dải đất hẹp từ Quảng Trị tới Quảng Ngãi. Đây là cơ chế quen thuộc của "lụt tháng mười" miền Trung, nhưng năm 1999, cường độ và thời gian mưa vượt xa mức thường gặp.

Các tài liệu khí tượng ghi nhận lượng mưa trong 24 giờ ngày 2/11/1999 tại Huế gần 1.000 mm, thuộc loại cao nhất từng đo được ở Việt Nam. Tổng lượng mưa của cả đợt ở nhiều nơi lên tới hơn 2.000 mm trong vài ngày, tương đương lượng mưa của cả một năm ở nhiều vùng khác.

Diễn biến chính

Thiệt hại

Đợt lũ tháng 11/1999 làm hàng trăm người chết và mất tích ở các tỉnh miền Trung, nhiều nhất ở Thừa Thiên Huế. Hàng chục nghìn ngôi nhà bị sập, trôi, hàng trăm nghìn ngôi nhà bị ngập; đường sắt, quốc lộ 1 bị cắt đứt nhiều đoạn; trường học, bệnh viện ngập sâu; lúa, hoa màu, gia súc, gia cầm bị cuốn trôi. Ở thành phố Huế, nước ngập sâu trong khu vực Kinh thành và nhiều phường, ảnh hưởng cả các di tích. Số liệu thiệt hại chi tiết có trong báo cáo tổng kết của Chính phủ và các tỉnh; các nguồn có thể khác nhau tuỳ cách tính.

Cửa biển Hoà Duân: lũ vẽ lại bản đồ

Hệ đầm phá Tam Giang – Cầu Hai được ngăn với biển bởi một dải cát dài. Trong trận lũ 1999, nước từ các sông dồn về phá không thoát kịp qua cửa Thuận An, đã phá vỡ dải cát ở khu vực Hoà Duân, mở ra một cửa biển mới. Nhiều ngôi nhà ở làng Hoà Duân bị cuốn ra biển. Cửa biển này sau đó được lấp lại bằng công trình. Đây là ví dụ hiếm thấy về sức mạnh của lũ làm thay đổi cả đường bờ biển chỉ trong một đêm.

Những bài học được rút ra

• Nhà an toàn: sau lũ 1999, nhiều chương trình xây nhà có gác, sàn lánh nạn cho hộ nghèo ở miền Trung được triển khai (xem bài Nhà sàn, nhà phao, gác lửng).
• Cảnh báo lũ: mạng lưới trạm đo mưa, đo mực nước, cột mốc lũ ở thôn xóm được tăng cường; nhiều nơi sơn vạch lũ 1999 lên tường đình, trường học để làm mốc.
• Sống chung với lũ: thay đổi lịch thời vụ, kiểu nhà, sinh kế thích nghi với mùa lũ.
• Phòng chống thiên tai dựa vào cộng đồng: các đội xung kích thôn, bản đồ nguy cơ cấp xã, diễn tập sơ tán.
• Đầm phá và cửa biển: quy hoạch, công trình để kiểm soát cửa biển, giảm nguy cơ mở cửa bất ngờ.

Ký ức "lụt năm Thìn" và "lụt năm 99"

Người miền Trung hay đánh dấu thời gian bằng những trận lụt lớn: "lụt năm Thìn" (1964), "lụt năm 99", "lụt năm 2020". Mỗi trận để lại ký ức về mực nước, về những đêm trên mái nhà, về những người hàng xóm đã đi xa. Vạch lũ năm 1999 trên các bức tường ở Huế, Hội An là "thước đo" mà nhiều gia đình dùng để quyết định xây nhà cao bao nhiêu, đặt gác ở đâu.

Góc nhìn hôm nay: lũ lớn có thể lặp lại

Một trận lũ như năm 1999 hoàn toàn có thể xảy ra lần nữa, và với biến đổi khí hậu, mưa cực đoan có xu hướng tăng. Hồ chứa, đê, kè, nhà an toàn đã nhiều hơn, dự báo đã tốt hơn, nhưng dân số và tài sản ở vùng trũng cũng tăng. Nếu bạn ở miền Trung, hãy hỏi người lớn tuổi lũ 1999 lên tới đâu ở nhà mình, và đặt những thứ quý giá nhất cao hơn mức đó. Bảo tàng, nhà truyền thống ở một số địa phương có lưu giữ hình ảnh và hiện vật về trận lũ này.