Lũ miền Trung cuối năm 2020 và các vụ sạt lở Rào Trăng, Trà Leng

Từ đầu tháng 10 đến giữa tháng 11/2020, miền Trung Việt Nam hứng chịu một chuỗi bão, áp thấp nhiệt đới và không khí lạnh liên tiếp, gây mưa rất lớn kéo dài, lũ lụt diện rộng và nhiều vụ sạt lở núi đặc biệt nghiêm trọng. Những cái tên gắn với thảm hoạ năm đó gồm thuỷ điện Rào Trăng 3 (Thừa Thiên Huế), Hướng Hoá (Quảng Trị), Trà Leng (Nam Trà My, Quảng Nam) và Phước Sơn (Quảng Nam). Theo tổng kết chính thức, đợt thiên tai này làm hơn 200 người chết và mất tích, trong đó có nhiều cán bộ, chiến sĩ hy sinh khi làm nhiệm vụ cứu nạn.

Một mùa mưa bão dồn dập

Năm 2020 là năm La Niña. Trong khoảng sáu tuần, Biển Đông liên tiếp có nhiều cơn bão, áp thấp, nhiều cơn đổ bộ hoặc ảnh hưởng trực tiếp miền Trung, như bão Linfa, Nangka, Molave, Goni, Vamco cùng các đợt không khí lạnh. Mưa không dứt trong nhiều ngày, có nơi lượng mưa cả đợt lên tới vài nghìn milimét. Đất trên các sườn núi Trường Sơn no nước hoàn toàn, chỉ cần thêm một trận mưa là sạt.

Những vụ sạt lở nghiêm trọng

Các con số trên là số liệu được công bố rộng rãi trên báo chí và trong các buổi lễ tưởng niệm. Tổng số người chết, mất tích của cả đợt thiên tai được tổng hợp trong báo cáo của Ban Chỉ đạo Trung ương về phòng chống thiên tai.

Lũ lụt ở đồng bằng

Cùng thời gian, lũ trên các sông Bến Hải, Thạch Hãn, Kiến Giang, Nhật Lệ, sông Hương, sông Gianh vượt báo động III, nhiều nơi vượt mức lũ lịch sử. Khu vực Lệ Thuỷ, Quảng Ninh (Quảng Bình cũ) bị ngập rất sâu, nhiều làng nước lên tới mái nhà. Hàng trăm nghìn ngôi nhà bị ngập, giao thông Bắc – Nam bị chia cắt nhiều ngày, mùa màng, gia súc thiệt hại lớn.

Vì sao sạt lở nặng như vậy

• Mưa cực lớn kéo dài: đất trên sườn núi no nước sau nhiều tuần mưa liên tục.
• Địa chất: lớp đất phong hoá dày trên đá dễ vỡ vụn ở vùng núi Trường Sơn.
• Vị trí dân cư, công trình: nhiều điểm dân cư, lán trại, doanh trại nằm sát chân núi, ven suối.
• Thay đổi thảm phủ và cắt xẻ sườn núi: nhiều nhà khoa học cho rằng việc mở đường, làm thuỷ điện, chuyển đổi rừng tự nhiên sang rừng trồng góp phần làm tăng nguy cơ ở một số nơi; mức độ ảnh hưởng ở từng vụ vẫn được thảo luận.

Sự hy sinh của lực lượng cứu nạn

Đợt thiên tai năm 2020 để lại nỗi đau đặc biệt vì nhiều người thiệt mạng chính là những người đi cứu người khác: cán bộ, chiến sĩ quân đội, cán bộ địa phương. Những mất mát ở Rào Trăng 3 và Hướng Hoá cho thấy cứu nạn trong điều kiện sạt lở liên tiếp cực kỳ nguy hiểm. Từ đó, việc đánh giá an toàn tuyến đường cứu nạn, cảnh báo sạt lở cho cả lực lượng cứu hộ được chú trọng hơn.

Những thay đổi sau năm 2020

• Rà soát, di dời các điểm dân cư có nguy cơ sạt lở cao ở miền núi miền Trung.
• Tăng cường trạm đo mưa tự động, bản tin cảnh báo lũ quét, sạt lở theo giờ, chỉ rõ các xã có nguy cơ (xem bài Bản đồ cảnh báo nguy cơ sạt lở).
• Rà soát quy trình vận hành liên hồ chứa trên các lưu vực sông miền Trung.
• Xem xét lại chính sách rừng, thuỷ điện nhỏ ở vùng núi.
• Đẩy mạnh xây nhà an toàn, nhà có gác lánh nạn cho hộ dân vùng lũ.

Góc nhìn hôm nay: tưởng nhớ và chuẩn bị

Ở Rào Trăng 3, Hướng Hoá, Trà Leng đã có những nhà bia tưởng niệm những người đã mất. Mỗi mùa mưa bão, người miền Trung nhắc lại năm 2020 như một lời cảnh báo: chuỗi bão liên tiếp có thể biến những sườn núi quen thuộc thành mối nguy. Nếu bạn sống ở vùng núi miền Trung, hãy hỏi xã xem nơi ở có nằm trong vùng nguy cơ không, và đừng chần chừ khi có lệnh sơ tán.