Đất ruộng sau lũ: phù sa, cát vùi, xói mặt và cách cải tạo

Sau lũ, đất ruộng có thể được lợi hoặc bị hại tuỳ thứ lũ để lại. Lớp phù sa mịn mỏng thường làm đất màu mỡ hơn, nên giữ lại và trộn vào đất. Ngược lại, lớp cát sỏi dày do lũ quét, lũ tràn qua đê vùi lấp ruộng làm đất mất khả năng canh tác, cần dọn bỏ hoặc trộn cải tạo. Ruộng còn có thể bị xói mất lớp đất mặt, bờ vùng bờ thửa vỡ, kênh mương bồi lấp, đất nhiễm mặn hoặc phèn sau nước biển tràn. Đánh giá từng thửa trước khi quyết định cày bừa, gieo trồng lại.

Lũ để lại gì trên ruộng

Đánh giá ruộng sau lũ

1. Đi kiểm tra khi nước đã rút, đất đủ cứng: không lội ruộng khi còn ngập, dòng chảy mạnh.
2. Đo độ dày lớp bồi: dùng cuốc, xẻng đào một hố nhỏ, xem lớp phù sa, cát dày bao nhiêu cm, bên dưới là đất cũ hay không.
3. Xem thành phần: sờ tay: mịn, dính là phù sa, sét; sạn tay là cát.
4. Kiểm tra bờ, kênh mương: chỗ vỡ, chỗ bồi lấp.
5. Vùng ven biển: đo độ mặn đất, nước trong ruộng (xem bài Đo độ mặn).
6. Chụp ảnh từng thửa để báo xã thống kê thiệt hại.

Ruộng bị cát vùi: xử lý thế nào

• Lớp cát mỏng (vài cm): có thể cày sâu trộn cát với đất bên dưới, bón thêm phân hữu cơ để cải thiện kết cấu.
• Lớp cát dày (vài chục cm trở lên): cày trộn không hiệu quả; phải xúc dọn bằng máy, hoặc tạm chuyển sang cây trồng hợp đất cát (một số loại đậu, dưa, cây chịu hạn) trong khi chờ cải tạo.
• Diện tích lớn ở cả cánh đồng: cần xã, tỉnh tổ chức máy móc, hỗ trợ; báo cáo thiệt hại đầy đủ để được xét hỗ trợ khôi phục sản xuất.

Cát sạch xúc ra có thể dùng cho mục đích khác theo quy định của địa phương; hỏi xã trước khi đem bán hay đổ ra sông.

Ruộng bị xói mất đất mặt

Lũ quét, nước tràn qua bờ với tốc độ lớn có thể bóc đi lớp đất mặt màu mỡ, để lộ đất cát, sỏi bên dưới. Cải tạo cần thời gian: bồi đắp lại bằng đất màu, bón nhiều phân hữu cơ, trồng cây phân xanh, cây họ đậu để tăng chất hữu cơ. Có những thửa ruộng ven suối sau lũ quét không còn khả năng làm lúa, phải chuyển đổi mục đích.

Rửa mặn sau nước biển tràn

Ở vùng ven biển, bão kèm nước dâng có thể làm nước biển tràn vào ruộng. Cách xử lý phổ biến:

• Khơi thông kênh mương, mở cống tiêu khi triều xuống để thoát nước mặn.
• Đưa nước ngọt vào ngâm ruộng rồi tháo ra, lặp lại vài lần, theo hướng dẫn kỹ thuật.
• Bón vôi, thạch cao, phân hữu cơ theo khuyến cáo để cải thiện đất.
• Đo độ mặn đất trước khi gieo cấy; chọn giống chịu mặn nếu cần.

Khôi phục bờ vùng, kênh mương

• Đắp lại bờ vỡ, ưu tiên bờ bao ngoài.
• Nạo vét kênh mương nội đồng bị bồi lấp; tổ chức theo nhóm, theo thôn.
• Kiểm tra cống, trạm bơm nhỏ của hợp tác xã.
• Không tự đào phá bờ, đắp chặn dòng chảy chung khi chưa có thoả thuận với thôn, hợp tác xã.

Gieo trồng lại: chọn đúng thời điểm, đúng cây

• Theo lịch thời vụ và khuyến cáo giống của ngành nông nghiệp sau lũ.
• Ưu tiên giống ngắn ngày để kịp vụ.
• Bón phân cân đối; ruộng có phù sa mới có thể giảm bớt lượng phân.
• Theo dõi sâu bệnh; một số loại sâu bệnh bùng phát sau lũ.
• Hỏi xã về chương trình hỗ trợ giống, phân bón sau thiên tai.

Góc nhìn hôm nay: phù sa là món quà, cát là món nợ

Người nông dân đồng bằng sông Hồng, sông Cửu Long xưa vẫn nói lũ mang phù sa về cho đồng ruộng. Điều đó đúng với lũ vừa, lũ chậm. Nhưng lũ quét, lũ tràn đê ở miền Trung, miền núi lại thường để lại cát sỏi, bóc mất đất màu, khiến ruộng mất nhiều năm mới hồi phục. Đánh giá đúng từng thửa giúp quyết định giữ, cải tạo hay chuyển đổi, thay vì cày cấy lại theo thói quen rồi thất thu.