Có ba dấu hiệu tự nhiên báo sóng thần mà người ở bờ biển cần thuộc: động đất mạnh hoặc rung kéo dài khiến khó đứng vững, nước biển rút ra xa bất thường để lộ đáy biển, và tiếng gầm lớn từ phía biển như tàu hoả hay máy bay. Thấy một trong ba dấu hiệu, hãy đi ngay lên chỗ cao hoặc vào sâu trong đất liền, không đợi còi báo, không ra xem. Sóng thần có thể ập tới chỉ sau vài phút.
Dấu hiệu 1: động đất mạnh hoặc kéo dài
Nếu bạn đang ở bờ biển và cảm thấy động đất mạnh đến mức khó đứng, hoặc rung kéo dài từ khoảng 20 giây trở lên, đó là tín hiệu cảnh báo sóng thần tự nhiên quan trọng nhất. Các cơ quan quản lý thiên tai nhiều nước dạy người dân ven biển: "rung lâu, đi lên cao". Không cần chờ còi báo, vì sóng từ nguồn gần có thể tới trước khi hệ thống kịp phát tin.
Ngược lại, không cảm thấy rung không có nghĩa là an toàn. Sóng thần từ nguồn xa (như trận Chile 1960 vượt cả Thái Bình Dương tới Nhật Bản) có thể đến mà không có rung lắc nào ở nơi đó. Khi ấy, cảnh báo chính thức là nguồn tin duy nhất.
Dấu hiệu 2: nước biển rút bất thường
Trước khi sóng thần ập vào, nhiều khi nước biển rút ra xa rất nhanh, xa hơn mọi lần triều thấp, để lộ đáy cát, rạn san hô, cá mắc cạn. Hiện tượng này xảy ra khi phần "bụng sóng" đến bờ trước phần "đỉnh sóng".
Trận sóng thần năm 2004 ở Ấn Độ Dương, nhiều người trên các bãi biển Thái Lan, Sri Lanka đã đi ra xem đáy biển lộ ra, nhặt cá, chụp ảnh, và không kịp chạy khi sóng tới. Trong khi đó, một số cộng đồng có kinh nghiệm truyền miệng về sóng thần đã chạy lên đồi ngay khi thấy nước rút.
Lưu ý: không phải trận sóng thần nào cũng có nước rút trước; đôi khi sóng dâng thẳng vào bờ. Không thấy nước rút không có nghĩa là không có sóng thần.
Dấu hiệu 3: tiếng gầm từ biển
Nhiều người sống sót kể lại họ nghe tiếng gầm rất lớn như tàu hoả, máy bay phản lực hay thác nước từ phía biển trước khi sóng tới. Khi nghe tiếng động lạ như vậy ở bờ biển, đặc biệt sau một trận động đất, đừng chờ nhìn thấy sóng.
Bảng hành động nhanh
| Bạn thấy | Làm ngay |
|---|---|
| Động đất mạnh, khó đứng, hoặc rung kéo dài ở vùng ven biển | Khi hết rung, đi ngay lên cao hoặc vào sâu đất liền |
| Nước biển rút ra xa bất thường | Rời bờ biển ngay, không ra xem, báo động người xung quanh |
| Tiếng gầm lớn từ biển | Rời bờ biển ngay |
| Còi, loa, tin nhắn cảnh báo sóng thần | Làm theo hướng dẫn sơ tán, đi theo biển chỉ dẫn |
| Đã có một đợt sóng tràn vào | Ở yên chỗ cao, không quay lại, chờ thông báo |
Đi đâu cho an toàn
- Lên cao: đồi, núi gần bờ; nhiều hướng dẫn lấy mốc cao khoảng 30 m trở lên so với mực nước biển hoặc vào sâu khoảng 3 km trong đất liền, tuỳ địa hình.
- Đi bộ nếu có thể: xe cộ dễ gây tắc đường khi mọi người cùng chạy.
- Không kịp lên cao: lên tầng cao của toà nhà bê tông kiên cố nhiều tầng (sơ tán thẳng đứng), tầng 4 trở lên là mốc hay được nói tới ở một số nước.
- Tránh xa sông, cửa sông: sóng thần có thể tràn ngược theo sông vào sâu.
- Trên thuyền ở cảng: nếu có thời gian và an toàn, đưa thuyền ra vùng nước sâu ngoài khơi (thường trên khoảng 50–100 m sâu) nơi sóng thần thấp; nếu không, rời thuyền lên bờ cao.
Sau đợt sóng đầu tiên
Sóng thần là một chuỗi nhiều đợt, đợt sau có thể cao hơn đợt trước, và nguy hiểm có thể kéo dài nhiều giờ. Nước rút cũng rất mạnh, kéo người và vật ra biển. Ở yên chỗ cao, nghe đài, chờ thông báo của chính quyền rằng đã an toàn.
Câu chuyện về kinh nghiệm cộng đồng
Trên đảo Simeulue (Indonesia), gần tâm trận động đất 2004, người dân có câu chuyện truyền miệng gọi là "smong" kể về một trận sóng thần năm 1907: khi đất rung mạnh và nước biển rút, hãy chạy lên đồi. Nhờ vậy, dù ở rất gần nguồn sóng, số người thiệt mạng trên đảo rất thấp so với nhiều nơi khác. Chuyện này thường được UNESCO và các nhà nghiên cứu nhắc tới như ví dụ về giá trị của tri thức địa phương. Ở Nhật Bản, nhiều làng ven biển có những bia đá cổ ghi lời nhắc con cháu không xây nhà thấp hơn mốc sóng thần xưa.
Góc nhìn hôm nay: dạy trẻ ba dấu hiệu
Người Việt đi du lịch biển ở Thái Lan, Indonesia, Philippines, Nhật Bản ngày càng nhiều. Những vùng này có nguy cơ sóng thần cao hơn Việt Nam. Ba dấu hiệu "rung mạnh – nước rút – tiếng gầm" và quy tắc "đi lên cao ngay" đơn giản tới mức trẻ con cũng nhớ được. Khi tới một bãi biển mới, hãy để ý biển chỉ dẫn đường sơ tán sóng thần (thường có hình sóng và mũi tên lên đồi) và chỉ cho con cái thấy.
Câu hỏi thường gặp
Dấu hiệu sắp có sóng thần là gì?
Ba dấu hiệu tự nhiên là động đất mạnh hoặc rung kéo dài ở vùng ven biển, nước biển rút ra xa bất thường và tiếng gầm lớn từ phía biển. Thấy một trong ba dấu hiệu cần đi lên cao ngay.
Nước biển rút bất thường có phải sắp có sóng thần?
Có thể. Trước nhiều trận sóng thần, nước biển rút ra xa rất nhanh, để lộ đáy biển. Khi thấy vậy, đừng ra xem mà hãy rời bờ biển và lên cao ngay.
Gặp sóng thần nên chạy đi đâu?
Lên đồi, chỗ cao hoặc vào sâu trong đất liền, đi bộ nếu có thể. Không kịp thì lên tầng cao của toà nhà bê tông kiên cố. Tránh xa sông và cửa sông.
Không cảm thấy động đất thì có sóng thần không?
Vẫn có thể. Sóng thần từ nguồn xa có thể vượt cả đại dương mà nơi đó không có rung lắc nào. Khi ấy cảnh báo chính thức là nguồn tin duy nhất.