Động đất Lisbon ngày 1/11/1755 và vụ phun trào núi lửa Vesuvius chôn vùi Pompeii năm 79 là hai thảm hoạ thiên nhiên nổi tiếng nhất trong lịch sử châu Âu. Lisbon, thủ đô Bồ Đào Nha, bị phá huỷ bởi chuỗi ba thảm hoạ nối tiếp: động đất rất mạnh, sóng thần và hoả hoạn, với số người chết ước tính hàng chục nghìn. Pompeii, một thành phố La Mã bên vịnh Naples, bị tro và đá núi lửa vùi lấp gần như nguyên vẹn, để lại cho hậu thế một "bức ảnh chụp" về đời sống La Mã cổ đại. Cả hai đều thay đổi cách con người nghĩ về thiên tai.
Lisbon 1755: một buổi sáng lễ Các Thánh
Sáng 1/11/1755 là ngày lễ Các Thánh, rất nhiều người dân Lisbon đang dự lễ trong các nhà thờ thắp đầy nến. Khoảng giữa buổi sáng, một trận động đất rất mạnh xảy ra ngoài khơi Đại Tây Dương, phía tây nam Bồ Đào Nha. Các nhà khoa học hiện nay ước tính độ lớn khoảng 8,5–9, dựa trên mô tả thiệt hại và dấu vết sóng thần, vì khi đó chưa có máy đo.
| Đợt | Sự kiện |
|---|---|
| 1. Động đất | Rung lắc dữ dội vài phút; nhà thờ, cung điện, nhà cửa đổ sập; mặt đất nứt |
| 2. Sóng thần | Khoảng vài chục phút sau, nhiều người chạy ra bờ sông Tagus và bến cảng để tránh nhà đổ; nước rút rồi sóng thần ập vào |
| 3. Hoả hoạn | Nến, bếp lửa trong nhà đổ gây cháy lan, kéo dài nhiều ngày, thiêu rụi phần lớn trung tâm thành phố |
Số người chết ở Lisbon được ước tính khoảng 30.000–50.000 tuỳ nguồn; sóng thần còn gây thiệt hại ở bờ biển Tây Ban Nha, Maroc. Thư viện, kho lưu trữ hoàng gia, nhiều tác phẩm nghệ thuật bị mất.
Tái thiết Lisbon: những tiêu chuẩn chống động đất sớm
Thủ tướng Bồ Đào Nha khi đó, sau này được biết với tước hiệu Hầu tước Pombal, chỉ đạo tái thiết thành phố. Khu trung tâm Baixa được xây lại với đường phố thẳng, rộng, quy hoạch ô bàn cờ. Các toà nhà mới dùng một khung gỗ đan chéo bên trong tường (thường gọi là "gaiola pombalina", cái lồng Pombal), được coi là một trong những kết cấu chống động đất có chủ đích sớm nhất ở châu Âu. Người ta kể rằng mô hình kết cấu đã được thử bằng cách cho binh lính diễu hành quanh để mô phỏng rung lắc. Triều đình còn gửi bảng câu hỏi tới các giáo xứ để thu thập mô tả về trận động đất, nên nhiều người coi đây là một khởi đầu của địa chấn học hiện đại.
Lisbon và tư tưởng châu Âu
Thảm hoạ xảy ra đúng ngày lễ, phá huỷ nhà thờ, khiến nhiều trí thức châu Âu thời Khai sáng tranh luận về nguyên nhân thiên tai: là "trời phạt" hay hiện tượng tự nhiên? Voltaire viết bài thơ về thảm hoạ Lisbon và nhắc tới nó trong tiểu thuyết Candide, phê phán quan niệm cho rằng mọi chuyện xảy ra đều là tốt nhất. Cuộc tranh luận góp phần thúc đẩy cách nhìn thiên tai như hiện tượng tự nhiên cần được nghiên cứu và phòng ngừa.
Pompeii năm 79: thành phố bị tro vùi
Năm 79, núi lửa Vesuvius bên vịnh Naples (Italia) phun trào dữ dội. Ngày phun trào theo truyền thống là 24/8/79, dựa vào các bản chép thư của Pliny Trẻ; nhưng nhiều bằng chứng khảo cổ gần đây (như một dòng chữ than viết trên tường, trái cây mùa thu tìm thấy) cho thấy vụ phun có thể xảy ra vào cuối tháng 10 cùng năm. Đây vẫn là điểm còn được thảo luận.
- Giai đoạn đầu: một cột tro, đá bọt phun cao hàng chục km, rơi xuống Pompeii như mưa đá trong nhiều giờ, làm sập mái nhà.
- Giai đoạn sau: các dòng hoả thán (khí nóng, tro, đá) lao xuống sườn núi, tràn qua Pompeii, Herculaneum và các thị trấn khác, gây chết những người còn lại.
Pliny Trẻ, khi đó ở bên kia vịnh, đã để lại hai lá thư mô tả vụ phun trào và cái chết của người chú là Pliny Già, một học giả và đô đốc hạm đội, khi đi thuyền tới cứu người. Đây là mô tả chứng kiến sớm nhất về một vụ phun trào núi lửa, và ngày nay kiểu phun trào cột tro cao như vậy được giới núi lửa học gọi là "phun trào kiểu Plinian".
Pompeii được tìm lại
Pompeii bị lãng quên hàng thế kỷ dưới lớp tro dày nhiều mét. Từ thế kỷ 18, các cuộc khai quật bắt đầu, làm lộ ra cả một thành phố: đường phố, nhà tắm, quán ăn, tranh tường, chữ viết trên tường. Thế kỷ 19, nhà khảo cổ Giuseppe Fiorelli nghĩ ra cách bơm thạch cao vào các khoảng rỗng trong lớp tro, nơi thi thể người và vật đã phân huỷ, tạo nên những khuôn hình người trong tư thế cuối cùng. Ngày nay Pompeii là di sản thế giới UNESCO, một trong những điểm khảo cổ được tham quan nhiều nhất thế giới.
Vesuvius hôm nay
Vesuvius vẫn là núi lửa đang hoạt động, lần phun gần nhất năm 1944. Hàng trăm nghìn người sống trong vùng nguy hiểm quanh núi. Italia có kế hoạch sơ tán quy mô lớn và hệ thống quan trắc núi lửa liên tục. Vesuvius thường được coi là một trong những núi lửa nguy hiểm nhất thế giới vì mật độ dân cư xung quanh.
Góc nhìn hôm nay: hai bài học vẫn còn nguyên
- Thảm hoạ nối tiếp: Lisbon cho thấy động đất có thể kéo theo sóng thần và cháy; người chạy ra bờ nước để tránh nhà đổ lại gặp sóng thần. Kế hoạch ứng phó phải tính cả chuỗi.
- Tín hiệu cảnh báo bị bỏ qua: trước vụ phun năm 79, vùng Vesuvius từng có động đất lớn (năm 62) và các trận rung nhỏ, nhưng người La Mã không biết đó là dấu hiệu núi lửa.
Với người đọc hôm nay, đi thăm Pompeii hay khu Baixa ở Lisbon là dịp thấy lịch sử thiên tai hiện ra trên từng con phố. Sách về lịch sử Pompeii và các tài liệu về địa chấn học châu Âu là nguồn đọc thêm hấp dẫn.
Câu hỏi thường gặp
Động đất Lisbon xảy ra năm nào?
Ngày 1/11/1755, đúng ngày lễ Các Thánh. Động đất, sóng thần và hoả hoạn nối tiếp phá huỷ phần lớn Lisbon, ước tính 30.000–50.000 người chết.
Pompeii bị chôn vùi như thế nào?
Năm 79, núi lửa Vesuvius phun trào, tro và đá bọt rơi dày làm sập mái nhà, rồi các dòng hoả thán lao xuống tràn qua thành phố, vùi lấp Pompeii dưới lớp tro dày nhiều mét.
Núi lửa Vesuvius phun trào ngày nào năm 79?
Theo truyền thống là ngày 24/8/79, dựa vào thư của Pliny Trẻ, nhưng nhiều bằng chứng khảo cổ gần đây cho thấy có thể vào cuối tháng 10/79. Điểm này vẫn đang được thảo luận.
Lisbon đã được xây lại thế nào sau động đất?
Khu trung tâm Baixa được tái thiết với đường phố thẳng, rộng, nhà có khung gỗ đan chéo bên trong tường, được coi là một trong những kết cấu chống động đất có chủ đích sớm nhất ở châu Âu.