Động đất và sóng thần Tōhoku 2011: khi thiên tai vượt mọi kịch bản

Lúc 14 giờ 46 phút (giờ Nhật Bản) ngày 11/3/2011, một trận động đất độ lớn Mw 9,0–9,1 xảy ra ngoài khơi vùng Tōhoku, đông bắc Nhật Bản, là trận động đất mạnh nhất từng ghi nhận ở Nhật. Sóng thần sau đó tràn vào bờ biển dài hàng trăm km, có nơi nước dâng lên cao tới khoảng 40 m, cùng với sự cố tại nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi. Tổng cộng khoảng 18.000 người chết và mất tích, phần lớn do sóng thần. Thảm hoạ này cho thấy ngay cả quốc gia chuẩn bị tốt nhất thế giới cũng có thể bị vượt quá mọi kịch bản.

Trận động đất

Động đất xảy ra trên đới hút chìm nơi mảng Thái Bình Dương trượt xuống dưới đảo Honshu, chấn tâm cách bờ bán đảo Oshika khoảng 70 km. Đứt gãy trượt trên diện tích dài khoảng 400–500 km, rộng khoảng 200 km, đáy biển có nơi dịch chuyển hàng chục mét. Rung lắc kéo dài vài phút, được cảm nhận cả ở Tokyo. Nhờ quy chuẩn xây dựng chống động đất nghiêm ngặt, phần lớn nhà cửa chịu được rung lắc; thiệt hại lớn nhất đến sau đó.

Sóng thần

Độ cao nước dâng lớn nhất ghi nhận được khoảng 40 m ở vùng Miyako (Iwate). Sóng vượt qua nhiều đê chắn sóng được xây cao, tràn sâu vào đất liền tới vài km ở vùng đồng bằng Sendai.

Thiệt hại

• Khoảng 15.900 người chết và khoảng 2.500 người mất tích theo số liệu của Cơ quan Cảnh sát Nhật Bản, phần lớn do sóng thần.
• Hàng trăm nghìn toà nhà bị phá huỷ hoặc hư hại.
• Hàng trăm nghìn người phải sơ tán, nhiều người sống trong nhà tạm nhiều năm.
• Sự cố Fukushima Daiichi là sự cố hạt nhân nghiêm trọng nhất kể từ Chernobyl, buộc sơ tán nhiều thị trấn lân cận trong thời gian dài.
• Thiệt hại kinh tế được xếp vào loại thiên tai tốn kém nhất từng có.

Vì sao một nước chuẩn bị tốt vẫn bị thiệt hại nặng

• Vượt kịch bản: nhiều đê chắn sóng, bản đồ ngập lụt được thiết kế theo kịch bản động đất nhỏ hơn; sóng thực tế cao hơn nhiều.
• Cảnh báo ban đầu đánh giá thấp: độ cao sóng dự báo trong những phút đầu thấp hơn thực tế, được nâng dần; một số người nghe con số ban đầu nên chủ quan.
• Tin vào đê: nhiều người nghĩ đê cao sẽ chặn được sóng.
• Người già, người cần giúp đỡ: phần lớn người thiệt mạng là người cao tuổi, khó di chuyển nhanh.

"Phép màu Kamaishi" và những bia đá cổ

Ở thành phố Kamaishi (Iwate), gần như toàn bộ học sinh các trường tiểu học, trung học cơ sở đã sơ tán an toàn, được báo chí gọi là "phép màu Kamaishi". Đó là kết quả của nhiều năm giáo dục phòng chống thiên tai với ba nguyên tắc: đừng tin hoàn toàn vào bản đồ nguy cơ; làm hết sức mình trong tình huống; chủ động sơ tán đầu tiên. Các em học sinh lớn còn dắt các em nhỏ và người già cùng chạy lên cao.

Ở làng Aneyoshi (Miyako), một bia đá cổ dựng sau các trận sóng thần trước đó khắc lời nhắc con cháu không xây nhà thấp hơn vị trí bia. Năm 2011, sóng thần dừng lại cách bia không xa, và những ngôi nhà ở phía trên đều an toàn. Nhật Bản có hàng trăm bia đá sóng thần như vậy dọc bờ biển.

Những thay đổi sau 2011

• Nhật Bản sửa đổi kịch bản động đất, sóng thần theo hướng tính tới trường hợp cực đoan nhất có thể.
• Cải tiến cách phát cảnh báo sóng thần: với động đất rất lớn, không đưa con số độ cao chi tiết ban đầu mà dùng cảnh báo định tính "sóng thần khổng lồ" để người dân không chủ quan.
• Nâng cao vị trí nhà ở, di dời khu dân cư lên cao, xây toà nhà sơ tán thẳng đứng.
• Thay đổi lớn trong chính sách an toàn hạt nhân.

Góc nhìn hôm nay: chuẩn bị cho kịch bản xấu hơn dự kiến

Bài học Tōhoku không phải là "chuẩn bị cũng vô ích", mà là chuẩn bị phải tính cả khả năng thiên tai vượt mọi kinh nghiệm cũ, và người dân không nên đợi xác nhận mà phải chủ động đi lên cao. Các bảo tàng, đài tưởng niệm sóng thần dọc bờ biển Tōhoku, như ở Rikuzentakata (Iwate), là nơi kể lại câu chuyện này cho du khách. Với người Việt sống, học tập ở Nhật, nắm rõ điểm sơ tán của khu mình ở là việc nên làm ngay khi chuyển tới.