El Niño và La Niña là hai pha nóng và lạnh của một dao động tự nhiên ở vùng xích đạo Thái Bình Dương (gọi chung là ENSO). Khi El Niño xảy ra, mặt nước biển miền trung và đông Thái Bình Dương ấm lên bất thường; ở Việt Nam, năm El Niño thường đi kèm nắng nóng hơn, mưa ít hơn ở nhiều vùng, dẫn tới hạn hán và hạn mặn mùa khô. La Niña ngược lại: biển lạnh hơn bình thường, Việt Nam thường mưa nhiều hơn, bão có xu hướng nhiều hơn ở Biển Đông. Đây là xu hướng thống kê, không phải quy luật chắc chắn cho mọi năm.
ENSO: nhịp thở của Thái Bình Dương
Bình thường, gió tín phong thổi từ đông sang tây dọc xích đạo, đẩy lớp nước ấm bề mặt về phía tây Thái Bình Dương (gần Indonesia, Philippines), trong khi nước lạnh trồi lên ở bờ biển Nam Mỹ. Cứ vài năm một lần, gió tín phong yếu đi, nước ấm tràn ngược về phía đông, đó là El Niño. Khi gió tín phong mạnh hơn bình thường, nước phía đông lạnh hơn nữa, đó là La Niña. Giữa hai pha là trạng thái trung tính.
Tên El Niño (tiếng Tây Ban Nha, "cậu bé", ám chỉ Chúa Hài Đồng) do ngư dân Peru đặt, vì hiện tượng nước ấm làm cá ít đi thường xuất hiện quanh dịp Giáng sinh. La Niña nghĩa là "cô bé".
Đo El Niño, La Niña bằng gì
Các cơ quan khí tượng theo dõi nhiệt độ mặt nước biển ở một vùng giữa Thái Bình Dương xích đạo (gọi là vùng Niño 3.4). Theo cách của Cơ quan Khí quyển và Đại dương Mỹ (NOAA), khi nhiệt độ trung bình ba tháng ở đây cao hơn bình thường từ 0,5°C trở lên trong nhiều tháng liên tiếp, đó là điều kiện El Niño; thấp hơn từ 0,5°C trở xuống là La Niña. Mức chênh càng lớn, hiện tượng càng mạnh. Các đợt El Niño mạnh gần đây gồm 1997–1998, 2015–2016 và 2023–2024.
Ảnh hưởng tới Việt Nam
| Năm El Niño (xu hướng) | Năm La Niña (xu hướng) | |
|---|---|---|
| Nhiệt độ | Cao hơn trung bình, nắng nóng nhiều | Thấp hơn hoặc gần trung bình |
| Lượng mưa | Thiếu hụt ở nhiều vùng, nhất là Trung Bộ, Tây Nguyên, Nam Bộ | Nhiều hơn trung bình ở nhiều vùng |
| Bão ở Biển Đông | Có xu hướng ít hơn | Có xu hướng nhiều hơn, hình thành gần bờ hơn |
| Mùa khô sau đó | Hạn hán, hạn mặn nặng hơn | Ít hạn hơn, nguy cơ lũ, ngập nhiều hơn |
Ví dụ quen thuộc: El Niño 2015–2016 liên quan tới hạn hán nghiêm trọng ở Tây Nguyên, Nam Trung Bộ và hạn mặn kỷ lục ở ĐBSCL mùa khô 2016. Giai đoạn La Niña kéo dài 2020–2022 đi kèm những năm mưa nhiều, trong đó có chuỗi bão lũ miền Trung cuối năm 2020. Tuy vậy, mỗi đợt ENSO tác động khác nhau, và thời tiết còn chịu ảnh hưởng của nhiều yếu tố khác.
Vì sao dự báo ENSO quan trọng với nông dân
ENSO có thể dự báo trước vài tháng với độ tin cậy khá. Khi các cơ quan khí tượng thế giới và Việt Nam thông báo khả năng El Niño hình thành vào cuối năm, đó là tín hiệu sớm cho mùa khô năm sau:
- Ngành thuỷ lợi tích nước hồ chứa từ cuối mùa mưa, lập kế hoạch cấp nước tiết kiệm.
- Ngành nông nghiệp điều chỉnh lịch thời vụ: xuống giống sớm ở vùng có nguy cơ mặn, giảm diện tích lúa ở vùng hay thiếu nước.
- Hộ gia đình trữ nước ngọt, chuẩn bị máy đo mặn, tưới tiết kiệm cho cây lâu năm.
Ngược lại, khi dự báo La Niña, các địa phương miền Trung chuẩn bị cho mùa mưa lũ có thể gay gắt hơn.
Theo dõi thông tin ENSO ở đâu
- Trung tâm Dự báo khí tượng thuỷ văn quốc gia phát hành nhận định xu thế khí hậu và trạng thái ENSO hằng tháng, kèm dự báo cho các tháng tới.
- Tổ chức Khí tượng Thế giới (WMO) ra bản cập nhật El Niño/La Niña định kỳ.
- NOAA (Mỹ) và Cục Khí tượng Úc (BoM) công bố dự báo ENSO được giới chuyên môn theo dõi rộng rãi.
ENSO và biến đổi khí hậu
ENSO là dao động tự nhiên có từ hàng nghìn năm. Biến đổi khí hậu làm nền nhiệt độ toàn cầu tăng lên, nên một năm El Niño ngày nay thường nóng hơn một năm El Niño vài chục năm trước. Các nhà khoa học vẫn đang nghiên cứu liệu biến đổi khí hậu có làm El Niño, La Niña mạnh hơn hay thường xuyên hơn không; kết luận hiện chưa thống nhất.
Góc nhìn hôm nay: dùng dự báo mùa như dùng lịch
Với nhiều nông dân, dự báo thời tiết chỉ là chuyện mai mưa hay nắng. Nhưng dự báo mùa dựa trên ENSO có thể cho biết trước ba đến sáu tháng mùa khô tới có nguy cơ khắc nghiệt hay không. Đó là khoảng thời gian đủ để đào thêm ao, mua bồn trữ nước, đổi giống, đổi lịch. Hãy để ý các bản tin xu thế khí hậu đầu mùa mưa và đầu mùa khô, thường được báo chí đưa lại dưới tiêu đề "El Niño sắp xuất hiện" hay "La Niña quay lại".
Câu hỏi thường gặp
El Niño là gì?
El Niño là pha nóng của dao động ENSO, khi mặt nước biển miền trung và đông Thái Bình Dương xích đạo ấm lên bất thường. Ở Việt Nam, năm El Niño thường nắng nóng hơn, mưa ít hơn, dễ hạn hán và hạn mặn.
La Niña ảnh hưởng thế nào tới Việt Nam?
La Niña thường đi kèm mưa nhiều hơn trung bình ở nhiều vùng và bão ở Biển Đông có xu hướng nhiều hơn, làm tăng nguy cơ lũ lụt. Đây là xu hướng thống kê, không chắc chắn mọi năm.
Có dự báo trước được El Niño không?
Có. ENSO thường được dự báo trước vài tháng với độ tin cậy khá, giúp các ngành và người dân chuẩn bị cho mùa khô hoặc mùa mưa sắp tới.
Những năm El Niño mạnh gần đây là năm nào?
Các đợt El Niño mạnh gần đây gồm 1997–1998, 2015–2016 và 2023–2024. Đợt 2015–2016 liên quan tới hạn mặn kỷ lục ở ĐBSCL năm 2016.