Hệ thống cảnh báo sớm động đất không dự báo được động đất trước, mà phát hiện trận động đất ngay khi nó bắt đầu rồi gửi tin đi trước khi sóng rung mạnh lan tới, cho người ở xa vài giây tới vài chục giây để cúi xuống, dừng tàu, ngắt máy. Cảnh báo sóng thần có nhiều thời gian hơn: từ vài phút tới vài giờ, vì sóng thần chạy chậm hơn sóng địa chấn. Nhật Bản, Mỹ, Mexico, Đài Loan có hệ thống cảnh báo sớm động đất; nhiều đại dương có hệ thống cảnh báo sóng thần, trong đó có khu vực Biển Đông.
Cảnh báo sớm động đất hoạt động thế nào
Khi động đất xảy ra, nó phát ra nhiều loại sóng. Sóng P (sóng nén) chạy nhanh nhất nhưng ít gây hại; sóng S và sóng mặt chạy chậm hơn nhưng gây rung lắc mạnh. Các trạm địa chấn gần chấn tâm bắt được sóng P, máy tính ước tính nhanh vị trí và độ lớn, rồi gửi cảnh báo qua mạng viễn thông, nhanh hơn sóng S lan đi trong lòng đất.
- Người ở gần chấn tâm có thể không nhận được cảnh báo kịp (vùng "mù").
- Người ở xa vài chục tới hàng trăm km có thể có vài giây tới vài chục giây.
- Vài giây đủ để: cúi xuống chui dưới bàn, dừng tàu cao tốc, dừng thang máy ở tầng gần nhất, ngừng phẫu thuật, đóng van gas tự động.
Nhật Bản: cảnh báo trên điện thoại từ năm 2007
Cơ quan Khí tượng Nhật Bản (JMA) bắt đầu phát cảnh báo sớm động đất cho công chúng từ tháng 10/2007. Khi một trận động đất được ước tính gây rung mạnh, tin được gửi tới điện thoại di động, truyền hình, đài phát thanh với âm báo đặc trưng. Tàu cao tốc Shinkansen có hệ thống riêng tự động hãm khi phát hiện sóng P. Trong trận Tōhoku 2011, các tàu Shinkansen đang chạy trong vùng đã dừng an toàn.
Ở Mỹ, hệ thống ShakeAlert do USGS vận hành phục vụ bờ Tây (California, Oregon, Washington). Mexico có hệ thống SASMEX từ thập niên 1990, phát còi báo ở Mexico City khi động đất xảy ra ở bờ biển Thái Bình Dương cách đó hàng trăm km.
Cảnh báo sóng thần: thêm thời gian, thêm phức tạp
Sóng thần chạy chậm hơn sóng địa chấn rất nhiều, nên với nguồn ở xa, có từ hàng chục phút tới nhiều giờ để cảnh báo. Quy trình cơ bản:
- Phát hiện động đất: mạng địa chấn xác định vị trí, độ sâu, độ lớn trong vài phút.
- Đánh giá khả năng sóng thần: dựa vào độ lớn, độ sâu, vị trí dưới biển, và cơ sở dữ liệu kịch bản mô phỏng sẵn.
- Phát tin cảnh báo ban đầu: cho các vùng có thể bị ảnh hưởng, kèm giờ sóng dự kiến tới.
- Xác nhận bằng số liệu biển: phao đo sóng thần ngoài khơi (như hệ thống DART của Mỹ) và trạm đo mực nước ven bờ ghi nhận sóng thật.
- Cập nhật hoặc huỷ cảnh báo: nâng cấp, thu hẹp vùng hay huỷ khi không có sóng đáng kể.
Các hệ thống cảnh báo sóng thần lớn
| Khu vực | Hệ thống | Ghi chú |
|---|---|---|
| Thái Bình Dương | Trung tâm Cảnh báo sóng thần Thái Bình Dương (PTWC), lập năm 1949 | Ra đời sau sóng thần Aleutian 1946 làm thiệt hại Hawaii |
| Ấn Độ Dương | Hệ thống cảnh báo và giảm nhẹ sóng thần Ấn Độ Dương (IOTWMS) | Xây dựng sau thảm hoạ 2004, hoạt động từ khoảng 2006 |
| Biển Đông | Trung tâm hỗ trợ cảnh báo sóng thần Biển Đông (SCSTAC) và các trung tâm quốc gia | Việt Nam tham gia, nhận và trao đổi tin |
| Nhật Bản | Cơ quan Khí tượng Nhật Bản | Phát cảnh báo sóng thần trong vài phút sau động đất gần bờ |
Ở Việt Nam
Trung tâm Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần thuộc Viện Vật lý Địa cầu chịu trách nhiệm theo dõi động đất và phát tin cảnh báo sóng thần cho Việt Nam theo quy chế của Chính phủ. Hệ thống gồm mạng trạm địa chấn trong nước, nhận dữ liệu quốc tế, và các trạm cảnh báo (còi, loa) ở một số địa phương ven biển miền Trung. Tin cảnh báo được chuyển tới các cơ quan phòng chống thiên tai, đài phát thanh, truyền hình và chính quyền địa phương.
Việt Nam hiện chưa có hệ thống cảnh báo sớm động đất cho công chúng kiểu Nhật Bản, vì động đất mạnh hiếm và chi phí mạng trạm dày đặc rất lớn. Ở vùng có chuỗi động đất như Kon Plông, việc tăng cường trạm quan trắc đã được triển khai.
Cảnh báo chỉ có ích khi người nhận biết làm gì
- Nghe cảnh báo động đất: cúi xuống, che đầu, bám chặt ngay; không chạy.
- Nghe cảnh báo sóng thần: rời bờ biển, lên cao hoặc vào sâu đất liền theo hướng dẫn; mang túi khẩn cấp.
- Không chờ thấy sóng, không ra bờ xem.
- Chỉ trở về khi cảnh báo được huỷ chính thức.
- Nếu ở bờ biển mà cảm thấy rung mạnh, kéo dài: đi lên cao ngay, kể cả khi chưa có cảnh báo.
Góc nhìn hôm nay: "chặng cuối" quan trọng nhất
Thảm hoạ 2004 cho thấy thông tin về động đất đã có trong vài phút, nhưng không có cơ chế đưa cảnh báo tới người dân trên bãi biển. Các chuyên gia gọi đây là "chặng cuối" của cảnh báo sớm: từ trung tâm tới từng người. Còi, loa, tin nhắn, mạng xã hội, cán bộ thôn, và cả kiến thức của người dân về dấu hiệu tự nhiên đều là mắt xích của chặng này. Liên Hợp Quốc đặt mục tiêu "cảnh báo sớm cho tất cả mọi người" từ năm 2022, nhấn mạnh đúng điều đó.
Câu hỏi thường gặp
Có dự báo trước được động đất không?
Hiện chưa dự báo được chính xác thời điểm và địa điểm động đất. Hệ thống cảnh báo sớm chỉ phát hiện động đất vừa bắt đầu và gửi tin trước khi rung mạnh lan tới, cho vài giây tới vài chục giây.
Cảnh báo sớm động đất của Nhật Bản hoạt động thế nào?
Các trạm địa chấn bắt sóng P chạy nhanh, máy tính ước tính vị trí và độ lớn rồi gửi cảnh báo tới điện thoại, truyền hình trước khi sóng S gây rung mạnh tới. Hệ thống phát cho công chúng từ năm 2007.
Ai phát cảnh báo sóng thần ở Việt Nam?
Trung tâm Báo tin động đất và Cảnh báo sóng thần thuộc Viện Vật lý Địa cầu, theo quy chế của Chính phủ, chuyển tin tới cơ quan phòng chống thiên tai, đài, truyền hình và chính quyền địa phương.
Nghe cảnh báo sóng thần thì làm gì?
Rời bờ biển ngay, lên chỗ cao hoặc vào sâu đất liền theo hướng dẫn, không ra xem sóng và chỉ trở về khi cảnh báo được huỷ chính thức.