Hồ chứa thuỷ lợi và thuỷ điện xả lũ khi nước về hồ quá nhiều, để giữ an toàn cho đập. Việc xả được làm theo quy trình vận hành đã được phê duyệt, có thông báo trước cho chính quyền và người dân vùng hạ du. Hồ có thể giúp cắt bớt đỉnh lũ nếu còn dung tích trống, nhưng khi hồ đã đầy mà mưa vẫn lớn, lượng nước xả ra gần bằng lượng nước chảy vào. Người ở hạ du cần biết hồ nào phía trên, cách nhận thông báo xả lũ và việc phải làm khi nghe còi báo.
Hồ chứa hoạt động thế nào trong mùa lũ
Một hồ chứa có nhiều mực nước quan trọng: mực nước chết (thấp nhất để vận hành), mực nước dâng bình thường (mức tích nước thường lệ) và mực nước lũ thiết kế (cao nhất đập được tính để chịu). Phần dung tích giữa mực nước trước lũ và mực nước lũ thiết kế là chỗ để "đón" lũ.
Trước và trong mùa lũ, nhiều hồ phải giữ mực nước thấp hơn mức bình thường để dành chỗ đón lũ, theo quy trình vận hành. Khi lũ về, hồ giữ lại một phần nước, xả ra ít hơn lượng chảy vào, nhờ đó đỉnh lũ ở hạ du thấp hơn và đến muộn hơn. Đó là vai trò cắt lũ.
Vì sao có lúc hồ phải xả lớn
Khi mưa kéo dài nhiều ngày, hồ đầy dần. Đến khi mực nước gần mức giới hạn, hồ không thể giữ thêm, buộc phải xả lượng nước bằng hoặc gần bằng lượng nước về để bảo vệ đập. Lúc này hạ du nhận gần như toàn bộ dòng lũ tự nhiên. Nếu đập bị vỡ vì không xả, hậu quả sẽ thảm khốc hơn rất nhiều.
Vì vậy câu hỏi "thuỷ điện xả lũ gây lụt hạ du" thường có câu trả lời nhiều lớp: lũ là do mưa; hồ có thể giảm lũ khi còn dung tích; khi hồ đầy thì xả theo lượng về; vấn đề nằm ở việc vận hành có đúng quy trình, xả có điều tiết hợp lý và thông báo có kịp hay không. Sau các trận lũ lớn ở miền Trung, việc vận hành hồ chứa từng được xem xét lại, và các quy trình vận hành liên hồ chứa trên nhiều lưu vực đã được sửa đổi.
Thông báo xả lũ: đến với người dân bằng cách nào
- Đơn vị quản lý hồ gửi thông báo cho ban chỉ huy phòng chống thiên tai các tỉnh, xã hạ du trước khi mở cửa xả theo thời gian quy định.
- Xã thông báo qua loa phát thanh, tin nhắn, nhóm liên lạc thôn xóm.
- Nhiều hồ có hệ thống còi, loa cảnh báo dọc sông ở hạ du. Khi nghe còi, người dân dưới lòng sông, bãi sông phải lên bờ ngay.
- Một số đơn vị vận hành công bố thông tin mực nước hồ, lưu lượng xả trên trang điện tử hoặc qua báo chí.
Người ở hạ du nên làm gì
Trước mùa mưa lũ
- Biết tên các hồ chứa trên sông chảy qua địa phương và khoảng cách từ hồ tới nhà mình.
- Hỏi xã về hệ thống còi cảnh báo, ý nghĩa từng loại tín hiệu.
- Không dựng lán, chăn nuôi, khai thác cát trong lòng sông hạ du đập vào mùa lũ.
Khi có thông báo xả lũ
- Người đang đánh cá, tắm, khai thác cát dưới sông: lên bờ ngay.
- Đưa thuyền, máy bơm, gia súc trên bãi sông lên cao.
- Nhà ven sông, vùng trũng: theo dõi mực nước, chuẩn bị sơ tán theo hướng dẫn của xã.
- Không tò mò ra gần đập xem xả lũ. Vùng ngay dưới cửa xả có dòng chảy cực mạnh.
Những hiểu nhầm hay gặp
| Hiểu nhầm | Thực tế |
|---|---|
| Có hồ chứa thì hạ du không bao giờ lũ | Hồ giảm được lũ vừa và nhỏ; lũ lớn khi hồ đầy vẫn về hạ du |
| Mọi trận lụt đều do xả thuỷ điện | Nhiều trận lụt do mưa trên phần lưu vực không có hồ |
| Xả lũ là xả ồ ạt cùng lúc | Quy trình yêu cầu mở dần cửa xả, có thông báo trước |
| Đập nhỏ thì không nguy hiểm | Hồ thuỷ lợi nhỏ, đập đất ở vùng núi cũng có thể gây lũ nếu sự cố |
Đập nhỏ, hồ thuỷ lợi ở làng: cũng cần để mắt
Bên cạnh những thuỷ điện lớn, Việt Nam có hàng nghìn hồ chứa thuỷ lợi vừa và nhỏ, nhiều đập đất xây từ lâu. Khi mưa lớn, đập nhỏ có thể bị thấm, sạt mái, tràn đỉnh. Nếu bạn thấy đập gần nhà có hiện tượng: nước rỉ đục chảy ra ở chân đập, vết nứt, sụt lún trên đỉnh, nước tràn qua chỗ không phải tràn xả lũ, hãy báo ngay cho xã. Người dân ở ngay dưới đập nhỏ nên biết đường chạy lên chỗ cao trong vài phút.
Góc nhìn hôm nay: thông tin minh bạch giúp bớt hoang mang
Mỗi mùa lũ, tin đồn "đập sắp vỡ", "thuỷ điện xả hết cửa" lan rất nhanh trên mạng xã hội, gây hoảng loạn không cần thiết hoặc làm người dân mất cảnh giác với thông báo thật. Cách tốt nhất là theo dõi thông báo chính thức của xã, tỉnh và đơn vị vận hành hồ; khi thấy tin lạ, gọi hỏi trưởng thôn, cán bộ xã. Muốn hiểu sâu hơn, có thể tìm đọc quy trình vận hành liên hồ chứa của lưu vực sông nơi mình sống, vốn được công bố công khai.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao thuỷ điện phải xả lũ?
Khi nước về hồ quá nhiều và mực nước gần mức giới hạn, hồ phải xả để bảo vệ an toàn đập. Nếu không xả, đập có thể bị vỡ, gây thảm hoạ lớn hơn nhiều.
Hồ chứa có giúp giảm lũ không?
Có, khi hồ còn dung tích trống. Hồ giữ lại một phần nước lũ, làm đỉnh lũ hạ du thấp hơn và đến muộn hơn. Khi hồ đã đầy thì lượng xả gần bằng lượng nước về.
Nghe còi xả lũ thì phải làm gì?
Người đang ở dưới lòng sông, bãi sông phải lên bờ ngay, đưa thuyền, máy móc, gia súc lên cao. Nhà vùng trũng theo dõi mực nước và chuẩn bị sơ tán theo hướng dẫn của xã.
Dấu hiệu đập nhỏ có nguy cơ sự cố là gì?
Nước đục rỉ ra ở chân đập, vết nứt hoặc sụt lún trên thân và đỉnh đập, nước tràn qua chỗ không phải tràn xả lũ. Thấy những dấu hiệu này cần báo xã ngay.