Người miền Trung và Đồng bằng sông Cửu Long sống chung với lũ bằng ba kiểu nhà chính: nhà có gác lửng hoặc tầng lánh nạn cao hơn mức lũ lịch sử, nhà sàn hoặc nhà trên cột nâng cao nền, và nhà phao có thể nổi theo mực nước. Ý tưởng chung là không cố ngăn nước vào nhà mà để người, lương thực và tài sản luôn ở trên mặt nước. Mỗi kiểu có ưu nhược riêng tuỳ địa hình và kiểu lũ.
Vì sao không đắp nền cao mãi được
Cách tự nhiên nhất là đắp nền nhà cao lên. Nhưng ở vùng lũ sâu như hạ lưu các sông Thạch Hãn, Hương, Thu Bồn, hay vùng Đồng Tháp Mười, nước lũ lớn có thể lên vài mét. Đắp nền vài mét thì tốn kém, và nếu cả làng cùng đắp cao lại thu hẹp đường thoát lũ, làm nước dâng cao hơn ở chỗ khác. Vì vậy người dân phát triển những kiểu nhà "nhường chỗ" cho nước.
Nhà có gác lửng, tầng lánh nạn
Đây là kiểu phổ biến nhất ở miền Trung. Nhà xây một tầng như bình thường nhưng có gác bê tông hoặc gác gỗ chắc, cao hơn mức lũ lịch sử ở địa phương, có lối lên từ trong nhà và một ô cửa hoặc lỗ thoát lên mái để ra ngoài khi nước rất cao.
Từ sau những trận lũ lớn cuối thế kỷ 20, nhiều chương trình của nhà nước và tổ chức phi chính phủ đã hỗ trợ xây "nhà chống lũ" hoặc "nhà an toàn" theo kiểu này cho hộ nghèo ở các tỉnh miền Trung: khung bê tông cốt thép, mái neo chắc, có sàn lánh nạn. Nhà kiểu này vừa tránh lũ vừa chịu được bão.
Ưu điểm
- Phù hợp với lối sống bình thường; mùa khô dùng gác làm kho.
- Kết cấu bê tông chắc, chịu bão tốt.
Hạn chế
- Tầng dưới vẫn ngập, phải dọn bùn sau lũ.
- Nếu lũ vượt sàn lánh nạn, người dễ bị kẹt; cần lối thoát lên mái và áo phao.
Nhà sàn và nhà cột cao
Nhà sàn là kiến trúc truyền thống của nhiều dân tộc vùng núi và trung du, giúp tránh ẩm, thú dữ và nước lớn. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, nhiều nhà ven kênh rạch dựng trên cột cao, sàn cao hơn mức nước nổi hằng năm. Mùa khô, gầm sàn dùng làm chỗ để xe, chuồng gà, nơi làm việc; mùa nước, nước chảy qua gầm mà nhà vẫn khô.
Nhà sàn chịu được lũ lên chậm, nhưng ở nơi có dòng chảy mạnh, cột nhà phải chôn sâu và giằng tốt, nếu không sẽ bị xói chân. Với lũ quét ở vùng núi, nhà sàn không giúp được gì nếu đặt ngay cạnh khe suối; vị trí đặt nhà quan trọng hơn kiểu nhà.
Nhà phao: nhà nổi theo nước
Nhà phao (nhà nổi) là nhà nhỏ, kết cấu nhẹ, đặt trên các phao (thùng nhựa, thùng phuy, khối xốp bọc) và được neo vào các cột dẫn hướng. Khi nước lên, nhà nổi lên theo cột; nước rút, nhà hạ xuống nền. Ở Việt Nam, mô hình này đã được thử nghiệm ở một số xã vùng lũ miền Trung, như Quảng Bình (tỉnh cũ), và được báo chí nhắc nhiều sau các trận lũ lớn.
Ý tưởng không mới trên thế giới: Hà Lan có những khu nhà nổi, nhà "lưỡng cư"; Bangladesh có trường học nổi, vườn nổi. Điểm mấu chốt là cột dẫn hướng phải đủ cao và chắc để nhà không bị trôi khi lũ có dòng chảy mạnh.
Lưu ý khi dùng nhà phao
- Chỉ hợp ở vùng lũ lên chậm, dòng chảy yếu. Không dùng ở nơi lũ quét, lũ chảy xiết.
- Phải kiểm tra phao, dây neo trước mùa lũ mỗi năm.
- Trọng lượng đồ đạc phải phân bố đều để nhà không nghiêng.
Bảng so sánh ba kiểu nhà
| Kiểu nhà | Hợp với | Không hợp với | Chú ý |
|---|---|---|---|
| Gác lửng, tầng lánh nạn | Lũ đồng bằng miền Trung, có cả bão | Vùng lũ cực sâu vượt gác | Có lối thoát lên mái, áo phao |
| Nhà sàn, nhà cột cao | Nước nổi lên chậm, vùng ẩm thấp | Sát khe suối có lũ quét | Cột chôn sâu, chống xói |
| Nhà phao | Lũ lên chậm, dòng chảy yếu | Lũ xiết, lũ quét | Cột dẫn hướng cao, neo chắc |
Những thứ nhỏ làm nên một ngôi nhà "sống được với lũ"
- Ổ điện, công tơ đặt cao hơn mức lũ thường gặp.
- Nền lát gạch men, tường trát vữa xi măng thay vì gỗ, thạch cao ở tầng dưới.
- Tủ bếp, giường có chân cao hoặc tháo lắp được.
- Thuyền nhỏ, ghe hoặc bè chuối buộc sẵn ở nhà trong mùa lũ (ở vùng có truyền thống).
- Móc treo trên trần để treo đồ khi nước lên nhanh.
Góc nhìn hôm nay: từ "chống lũ" sang "sống chung với lũ"
Ở Đồng bằng sông Cửu Long, khái niệm "sống chung với lũ" được nhắc từ cuối thập niên 1990 sau các năm lũ lớn: thay vì cố đắp bao kín hết, người dân chọn nhà, mùa vụ và sinh kế thích nghi với nước. Ở miền Trung, những ngôi nhà có gác lánh nạn đã cứu nhiều người trong các trận lũ năm 2020. Nếu bạn sống ở vùng lũ, hãy tìm hiểu các mẫu nhà an toàn do sở xây dựng hoặc các chương trình phòng chống thiên tai dựa vào cộng đồng giới thiệu; nhiều mẫu được thiết kế riêng cho từng vùng khí hậu.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chống lũ ở miền Trung có gì đặc biệt?
Thường là nhà khung bê tông có gác hoặc sàn lánh nạn cao hơn mức lũ lịch sử, có lối thoát lên mái và mái được neo chắc. Kiểu nhà này vừa tránh lũ vừa chịu bão.
Nhà phao là gì?
Nhà phao là nhà nhẹ đặt trên phao, neo vào cột dẫn hướng, nổi lên khi nước lên và hạ xuống khi nước rút. Nó chỉ hợp ở vùng lũ lên chậm, dòng chảy yếu.
Nhà sàn có tránh được lũ quét không?
Không. Lũ quét có sức phá rất lớn, mang theo đất đá. Ở vùng núi, việc tránh đặt nhà sát khe suối, chân dốc quan trọng hơn kiểu nhà.
Sống chung với lũ nghĩa là gì?
Là cách thích nghi thay vì ngăn lũ hoàn toàn: chọn kiểu nhà, mùa vụ và sinh kế phù hợp với mùa nước, vừa giảm thiệt hại vừa tận dụng phù sa, thuỷ sản do lũ mang lại.