Mùa nước nổi là mùa lũ hằng năm ở Đồng bằng sông Cửu Long, khi nước sông Mê Kông từ thượng nguồn đổ về làm ngập các cánh đồng đầu nguồn, thường từ khoảng tháng 7 đến tháng 11, đỉnh lũ vào tháng 9–10. Khác với lũ miền Trung lên nhanh và dữ, nước nổi lên chậm, từng ngày, ngập rộng và kéo dài vài tháng. Nó vừa gây thiệt hại khi lớn bất thường, vừa là nguồn sống: phù sa, cá linh, rau đồng và đất được rửa phèn.
Nước nổi từ đâu tới
Sông Mê Kông dài khoảng 4.800 km, chảy qua Trung Quốc, Myanmar, Lào, Thái Lan, Campuchia rồi vào Việt Nam qua hai nhánh sông Tiền và sông Hậu. Mùa mưa ở thượng và trung lưu (tháng 5–10) làm nước sông dâng. Biển Hồ Tonlé Sap ở Campuchia đóng vai trò như một "túi chứa" khổng lồ: mùa lũ nước sông chảy ngược vào hồ làm hồ phình to, mùa khô hồ trả nước ra sông. Nhờ vậy lũ về Việt Nam được làm chậm và điều hoà.
Vùng đầu nguồn trong nước như An Giang, Đồng Tháp (gồm vùng Đồng Tháp Mười và Tứ giác Long Xuyên) ngập sâu nhất. Càng xuống hạ lưu, ảnh hưởng lũ giảm và ảnh hưởng thuỷ triều tăng.
Lịch một mùa nước nổi
| Giai đoạn | Thời gian thường gặp | Đặc điểm |
|---|---|---|
| Nước lên | Tháng 7–8 | Nước sông dâng dần, tràn vào đồng qua kênh rạch |
| Đỉnh lũ | Tháng 9–10 | Đồng ruộng đầu nguồn ngập sâu, có nơi trên 2–3 m trong năm lũ lớn |
| Nước rút | Tháng 10–12 | Nước rút chậm, để lại phù sa; người dân xuống giống vụ đông xuân |
Mức lũ được theo dõi tại các trạm thuỷ văn đầu nguồn như Tân Châu (sông Tiền) và Châu Đốc (sông Hậu). Bản tin lũ ĐBSCL thường lấy hai trạm này để so với mức báo động.
Những năm lũ lớn và những năm "không có nước nổi"
Năm 2000 được nhớ là năm lũ lớn bất thường ở ĐBSCL, kéo dài và gây thiệt hại nặng về người, nhất là trẻ em đuối nước ở An Giang, Đồng Tháp. Sau đó những năm 2001, 2011 cũng có lũ khá lớn. Ngược lại, khoảng một thập kỷ gần đây, nhiều năm lũ về rất thấp, người dân gọi là "năm không có nước nổi". Các nghiên cứu chỉ ra nhiều nguyên nhân cùng tác động: lượng mưa ở lưu vực thay đổi, các hồ thuỷ điện trên dòng chính và phụ lưu ở thượng nguồn giữ nước, và hệ thống đê bao trong nước. Tỷ lệ đóng góp của từng nguyên nhân còn được tiếp tục nghiên cứu.
Thiệt hại của nước nổi: không chỉ ở năm lũ lớn
- Đuối nước trẻ em: đây là thiệt hại đau lòng nhất. Nước lên chậm, ngập quanh nhà nhiều tháng, trẻ nhỏ dễ trượt chân xuống nước khi không có người trông.
- Vỡ đê bao: đê bao bảo vệ lúa vụ ba có thể bị vỡ khi lũ lớn, làm mất trắng vụ lúa trong vài giờ.
- Sạt lở bờ sông: dòng chảy mùa lũ xói mạnh bờ sông Tiền, sông Hậu (xem danh mục Sạt lở & lũ quét).
- Nhà cửa, đường sá: ngập kéo dài làm hư nền, mục cột, hỏng đường đất.
Lợi ích mà người ta tiếc khi nước nổi không về
- Phù sa: bồi đắp đất ruộng, giảm phân bón cho vụ sau.
- Rửa phèn, rửa mặn: nước ngọt ngập đồng đẩy phèn, mặn ra khỏi đất.
- Diệt sâu bệnh, chuột: ruộng ngập nhiều tháng làm gián đoạn vòng đời sâu bệnh.
- Thuỷ sản tự nhiên: cá linh, cá chốt, cá rô đồng, tôm càng theo nước về đồng. Mùa cá linh và bông điên điển là đặc sản của mùa nước nổi.
- Sinh kế: giăng lưới, đặt lọp, nuôi cá ruộng, trồng rau trên đồng nước, chở đò.
Sống an toàn trong mùa nước nổi
Với trẻ em
- Luôn có người lớn trông trẻ dưới 6 tuổi, không để trẻ chơi một mình ở hiên nhà, cầu ván.
- Rào chắn mép sàn, cầu ao, bậc xuống bến.
- Gửi trẻ ở điểm giữ trẻ mùa lũ nếu xã có tổ chức.
- Cho trẻ đủ tuổi học bơi an toàn; nhưng biết bơi không thay được sự trông chừng.
Với người lớn
- Mặc áo phao khi đi ghe, xuồng, nhất là ban đêm, khi chở hàng nặng.
- Không chở quá tải, không đi ghe khi có dông lốc trên đồng nước rộng.
- Theo dõi bản tin lũ trạm Tân Châu, Châu Đốc; chú ý thông báo về đê bao.
Lúa ba vụ và đê bao: bài toán của vùng đầu nguồn
Từ cuối thập niên 1990, nhiều vùng ở An Giang, Đồng Tháp xây đê bao kiểm soát lũ hoàn toàn để làm thêm vụ lúa thu đông (vụ ba). Thu nhập tăng nhưng ruộng mất phù sa, đất bạc màu dần, phân bón tăng, và nước lũ bị dồn ra sông, có thể làm mực nước ở vùng khác cao hơn. Một số địa phương đã chuyển hướng: mở một phần đê bao cho lũ vào, nuôi cá, trồng sen, trồng rau mùa nước thay vì làm lúa vụ ba. Đây là cuộc thảo luận vẫn đang diễn ra trong giới nông nghiệp và thuỷ lợi.
Góc nhìn hôm nay: đi xem mùa nước nổi
Mùa nước nổi ngày nay cũng là mùa du lịch: rừng tràm Trà Sư (An Giang), Vườn quốc gia Tràm Chim (Đồng Tháp), các chợ nổi và cánh đồng sen. Nếu đi tham quan, hãy mặc áo phao trên xuồng, nghe theo hướng dẫn của người địa phương và chọn đơn vị đưa đón có đăng ký. Đi để hiểu vì sao người ở đây vừa mong nước về vừa lo nước lên quá cao.
Câu hỏi thường gặp
Mùa nước nổi là tháng mấy?
Thường từ khoảng tháng 7 đến tháng 11, đỉnh lũ vào tháng 9–10, tuỳ năm. Vùng đầu nguồn An Giang, Đồng Tháp ngập sâu nhất.
Vì sao gần đây nhiều năm không có nước nổi?
Có nhiều nguyên nhân cùng tác động: lượng mưa ở lưu vực thay đổi, các hồ thuỷ điện ở thượng nguồn giữ nước và hệ thống đê bao trong nước. Mức đóng góp của từng nguyên nhân vẫn đang được nghiên cứu.
Mùa nước nổi có lợi gì?
Nước nổi mang phù sa bồi đắp ruộng, rửa phèn mặn, giảm sâu bệnh và đem cá tôm tự nhiên về đồng, tạo sinh kế cho người dân.
Mùa nước nổi nguy hiểm nhất với ai?
Với trẻ nhỏ, vì nước ngập quanh nhà nhiều tháng, trẻ dễ trượt chân đuối nước khi không có người trông. Cần rào chắn, trông trẻ liên tục và mặc áo phao khi đi xuồng.