Lũ là hiện tượng nước sông, suối dâng cao trong một thời gian rồi rút xuống, do mưa lớn ở thượng nguồn hoặc xả nước từ hồ chứa. Lụt là khi nước lũ (hoặc nước biển dâng) tràn ra khỏi lòng sông, làm ngập một vùng đất rộng. Ngập úng là khi nước mưa tại chỗ không thoát kịp, đọng lại ở chỗ trũng, phố phường, ruộng đồng. Ba hiện tượng hay đi cùng nhau nhưng nguyên nhân khác nhau, nên cách phòng cũng khác.
Lũ: chuyện của dòng sông
Lũ được đo bằng mực nước tại các trạm thuỷ văn trên sông. Khi mưa lớn trên lưu vực, nước đổ về sông, mực nước dâng lên tới một đỉnh rồi rút. Một trận lũ có ba phần: lũ lên, đỉnh lũ, lũ xuống. Lũ không nhất thiết gây lụt: sông Hồng có thể lên cao nhiều mét trong mùa lũ nhưng vẫn nằm trong đê.
Có nhiều kiểu lũ:
- Lũ sông lớn: lên xuống chậm, theo ngày, như lũ sông Hồng, sông Mê Kông. Dự báo được trước khá lâu.
- Lũ sông miền Trung: sông ngắn, dốc, lũ lên nhanh trong vài giờ đến một ngày, rút cũng nhanh.
- Lũ quét, lũ ống: ở suối nhỏ vùng núi, đến trong vài chục phút, mang theo đất đá cây cối. Đây là loại nguy hiểm nhất (xem danh mục Sạt lở & lũ quét).
Lụt: khi nước rời khỏi lòng sông
Lụt là hậu quả trên mặt đất: đồng ruộng, làng xóm chìm trong nước. Lụt xảy ra khi lũ vượt bờ hoặc tràn, vỡ đê; khi nước biển dâng do bão; hoặc khi mưa quá lớn trên một vùng rộng thấp trũng. Ở miền Trung, người ta thường nói "lụt" cho cả trận lũ lớn làm ngập làng, như "lụt năm Thìn" (1964) hay "lụt năm 1999".
Khác biệt quan trọng: một vùng có thể bị lụt dù sông chảy qua đó chưa đạt báo động cao nhất, nếu đê kém hoặc nước từ đồng chảy về. Ngược lại, sông lên rất cao mà đê vững thì làng vẫn khô.
Ngập úng: nước tại chỗ không thoát được
Ngập úng không cần sông. Một trận mưa 100 mm trong hai giờ ở thành phố, khi cống chỉ thoát được một phần, sẽ khiến nước đọng trên phố. Ở đồng ruộng trũng, mưa kéo dài làm lúa chìm trong nước nhiều ngày gọi là úng. Thời gian ngập úng có thể ngắn (vài giờ ở phố) hoặc kéo dài (vài tuần ở ruộng trũng nếu không có trạm bơm).
Bảng so sánh nhanh
| Lũ | Lụt | Ngập úng | |
|---|---|---|---|
| Nguyên nhân chính | Mưa lớn trên lưu vực, xả hồ | Nước lũ tràn bờ, vỡ đê, nước biển dâng | Mưa tại chỗ vượt khả năng thoát |
| Nơi đo | Trạm thuỷ văn trên sông | Độ sâu ngập trên mặt đất | Độ sâu nước trên phố, ruộng |
| Tốc độ | Từ vài giờ đến vài ngày | Theo lũ hoặc nước dâng | Nhanh khi mưa to, rút khi tạnh và có bơm |
| Dòng chảy | Mạnh trong lòng sông | Có thể chảy xiết ở chỗ tràn | Thường chậm, nhưng chảy mạnh ở miệng cống, dốc |
| Cách phòng | Dự báo, đê, hồ điều tiết | Sơ tán, kê đồ, nhà cao | Khơi cống, trạm bơm, hồ điều hoà |
Vì sao phân biệt lại quan trọng với mỗi gia đình
Hiểu đúng giúp đọc bản tin và đoán được tình huống:
- Bản tin ghi "lũ trên sông A lên mức báo động 3": nếu nhà bạn ở ngoài đê hoặc vùng trũng ven sông A, đây là tín hiệu sơ tán. Nếu ở trong đê, theo dõi tình trạng đê và lệnh của xã.
- Bản tin ghi "mưa lớn 100–200 mm, nguy cơ ngập úng vùng trũng và đô thị": đây là chuyện của cống thoát và nhà ở chỗ thấp, không phụ thuộc sông có lên hay không.
- Bản tin ghi "nguy cơ lũ quét, sạt lở đất ở các xã vùng núi": đây là chuyện của suối nhỏ, sườn dốc, cần hành động nhanh nhất.
Lũ cũng có mặt tốt
Không phải trận lũ nào cũng chỉ mang thiệt hại. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, lũ hằng năm (mùa nước nổi) mang phù sa bồi đắp ruộng, rửa phèn mặn, đem cá về đồng. Ở đồng bằng sông Hồng xưa, phù sa sông làm nên vùng đất trù phú trước khi đê được đắp kín. Bài toán của người làm thuỷ lợi là giữ lại lợi ích của lũ nhỏ, vừa, và giảm thiệt hại của lũ lớn.
Góc nhìn hôm nay: cùng một trận mưa, khác nhau ở cách thoát nước
Các đô thị ngày càng nhiều bê tông, ít ao hồ, nên nước mưa chảy nhanh xuống cống thay vì thấm vào đất. Vùng nông thôn thì nhiều nơi đắp đường cao chắn ngang dòng thoát lũ cũ. Những thay đổi đó khiến một trận mưa ngày nay có thể gây ngập ở chỗ mà vài chục năm trước không ngập. Muốn biết nhà mình thuộc loại rủi ro nào, cách đơn giản nhất là hỏi người lớn tuổi trong xóm: nước lớn nhất từng lên đâu, đến từ hướng nào, bao lâu thì rút. Câu trả lời đó thường chính xác hơn mọi suy đoán.
Câu hỏi thường gặp
Lũ và lụt khác nhau thế nào?
Lũ là nước sông, suối dâng cao trong một thời gian rồi rút. Lụt là khi nước tràn ra khỏi lòng sông hoặc nước biển dâng làm ngập một vùng đất rộng. Lũ lớn thường gây lụt nhưng không phải luôn luôn.
Ngập úng là gì?
Ngập úng là khi nước mưa tại chỗ không thoát kịp, đọng lại ở phố, ruộng, chỗ trũng. Nó có thể xảy ra mà không cần sông dâng.
Lũ quét có phải là lũ không?
Lũ quét là một kiểu lũ đặc biệt ở suối nhỏ vùng núi, lên rất nhanh trong vài chục phút và mang theo đất đá, cây cối. Đây là loại lũ nguy hiểm nhất.
Vì sao thành phố mưa là ngập?
Vì mặt đất bị phủ bê tông, nước không thấm được, trong khi cống và trạm bơm có công suất giới hạn. Khi mưa lớn hơn khả năng thoát, nước đọng trên phố.