Lịch thời vụ né lũ: lúa hai vụ, ba vụ ở ĐBSCL và miền Trung

Lịch thời vụ né lũ là cách bố trí ngày gieo cấy, chọn giống ngắn ngày để lúa chín và thu hoạch trước khi mùa lũ, mùa bão, mùa mặn tới. Ở Đồng bằng sông Cửu Long, vùng đầu nguồn có hai lựa chọn chính: làm hai vụ lúa (đông xuân, hè thu) rồi để ruộng nhận lũ, hoặc làm ba vụ trong đê bao kiểm soát lũ hoàn toàn. Ở miền Trung, lịch thời vụ hè thu thường được xếp để thu hoạch trước cao điểm mưa bão. Mỗi năm, ngành nông nghiệp điều chỉnh lịch theo dự báo khí tượng thuỷ văn.

Vì sao lịch thời vụ là "công trình phòng chống thiên tai" rẻ nhất

Đê, cống, trạm bơm tốn hàng nghìn tỷ đồng. Lịch thời vụ gần như không tốn gì, nhưng nếu được tuân thủ đồng loạt, có thể giúp cả một vùng thu hoạch xong trước khi lũ về. Ngược lại, một ruộng xuống giống muộn có thể là ruộng duy nhất còn lúa ngoài đồng khi nước lên, hoặc khi mặn vào.

Đồng bằng sông Cửu Long: các vụ lúa chính

Lịch thực tế ở từng tỉnh, từng tiểu vùng khác nhau và được sở nông nghiệp công bố hằng năm. Bảng trên chỉ để hình dung.

Hai vụ hay ba vụ: bài toán ở vùng đầu nguồn

Hai vụ, nhường mùa lũ cho đồng

• Ưu điểm: ruộng nhận phù sa, rửa phèn, diệt sâu bệnh; có thêm nguồn thuỷ sản mùa nước nổi; đê bao thấp (đê bao tháng 8) chi phí ít.
• Nhược điểm: ít vụ hơn, thu nhập từ lúa thấp hơn nếu không có sinh kế mùa lũ.

Ba vụ, trong đê bao kiểm soát lũ

• Ưu điểm: thêm một vụ lúa, tăng sản lượng.
• Nhược điểm: đất mất phù sa dần, bạc màu, cần nhiều phân bón, thuốc; rủi ro vỡ đê mất trắng; dồn lũ sang vùng khác.

Nhiều nghiên cứu và địa phương ở ĐBSCL đã khuyến cáo luân phiên: vài năm làm ba vụ thì một năm xả lũ vào đồng (mô hình "3-3-2" ở An Giang là ví dụ hay được nhắc: ba năm làm tám vụ). Một số nơi chuyển vụ thu đông sang nuôi cá, trồng sen, rau mùa nước.

Né mặn ở vùng ven biển

Ở vùng ven biển ĐBSCL, rủi ro chính của vụ đông xuân là mặn lên cuối vụ. Kinh nghiệm từ mùa khô 2016 và 2020 cho thấy xuống giống sớm theo khuyến cáo giúp thu hoạch trước đỉnh mặn (xem bài Hạn mặn 2016 và 2020). Vùng thường xuyên bị mặn có thể chuyển sang mô hình lúa – tôm, hoặc giảm diện tích lúa đông xuân.

Miền Trung: né lũ tháng 10–11

Ở các tỉnh miền Trung, cao điểm mưa bão, lũ lụt thường rơi vào tháng 9 đến tháng 11. Lịch thời vụ thường được bố trí để:

• Vụ đông xuân gieo sau mùa lũ, thu hoạch vào mùa khô (khoảng tháng 4–5).
• Vụ hè thu gieo sớm, dùng giống ngắn ngày, thu hoạch trước khi mưa bão cao điểm bắt đầu, thường là trước hoặc trong tháng 8 tuỳ tỉnh.
• Mùa lũ để ruộng nghỉ, nhận phù sa, hoặc trồng cây vụ đông ở chân ruộng cao sau lũ.

Ngành nông nghiệp các tỉnh thường khuyến cáo khung thời vụ "tập trung, đồng loạt" để thu hoạch gọn, cũng giúp hạn chế sâu bệnh lây lan giữa các ruộng.

Miền Bắc: tránh rét đầu vụ, bão cuối vụ

Ở đồng bằng sông Hồng, vụ xuân cần tránh gieo cấy khi rét đậm, rét hại (xem bài Rét đậm, rét hại), còn vụ mùa thu hoạch vào khoảng tháng 9–10, đôi khi gặp bão muộn. Lựa chọn giống, thời điểm gieo mạ, che phủ mạ là những công cụ chính.

Theo dõi lịch thời vụ ở đâu

• Thông báo lịch thời vụ của sở nông nghiệp, chi cục trồng trọt và bảo vệ thực vật các tỉnh.
• Khuyến cáo của trạm khuyến nông, hợp tác xã.
• Dự báo mùa, dự báo lũ, mặn của cơ quan khí tượng thuỷ văn.
• Loa xã, họp thôn đầu vụ.

Góc nhìn hôm nay: lịch thời vụ thay đổi theo khí hậu

Những năm gần đây, lũ ở ĐBSCL có năm thấp bất thường, mặn có năm đến sớm, mưa bão miền Trung có năm muộn, có năm dồn dập. Lịch thời vụ vì vậy không còn cố định như trước mà được điều chỉnh hằng năm theo dự báo. Nông dân theo kịp những thay đổi này, thay vì gieo theo thói quen "năm nào cũng vậy", là cách giảm thiệt hại thiết thực nhất trước biến đổi khí hậu.