Hà Nội và TP.HCM ngập khi mưa lớn vì lượng nước mưa đổ xuống trong thời gian ngắn vượt quá khả năng thu gom của cống, kênh và trạm bơm. Mặt đất bị phủ bê tông nên nước không thấm, ao hồ bị san lấp nên không còn chỗ chứa tạm. Riêng TP.HCM còn chịu thêm triều cường từ biển và hiện tượng sụt lún nền đất, nên có nơi ngập cả khi trời không mưa. Với người dân, ngập đô thị gây hỏng xe, chập điện, kẹt đường và nguy cơ bị hút xuống miệng cống.
Bốn nguyên nhân chính
1. Mưa cực đoan ngắn mà dữ
Các trận mưa dông mùa hè có thể đổ 100 mm hoặc hơn chỉ trong một hai giờ. Hệ thống thoát nước đô thị ở Việt Nam, cũng như ở nhiều nước, được thiết kế theo một mức mưa nhất định; mưa vượt mức đó thì phải ngập một lúc, chờ nước rút qua cống.
2. Bê tông hoá
Ở khu nhà ở dày đặc, gần như toàn bộ mặt đất là mái nhà, sân bê tông, đường nhựa. Nước không thấm xuống đất mà chảy hết ra cống trong thời gian rất ngắn, dồn lại một lúc.
3. Mất ao hồ, kênh rạch
Hà Nội xưa có rất nhiều ao hồ, đầm; TP.HCM xưa chằng chịt kênh rạch. Khi chúng bị san lấp để xây dựng, thành phố mất đi những "bể chứa" tạm thời. Các hồ điều hoà mới được đào lại một phần nhưng chưa bù được.
4. Triều cường và sụt lún (đặc biệt TP.HCM)
TP.HCM có địa hình thấp, nhiều khu vực chỉ cao hơn mực nước biển trung bình khoảng 1–2 m, và chịu ảnh hưởng thuỷ triều qua sông Sài Gòn, Nhà Bè. Những ngày triều cường cuối năm, nước sông dâng làm nước cống không thoát ra được, thậm chí chảy ngược lên phố. Nhiều nghiên cứu cũng ghi nhận nền đất ở một số khu vực TP.HCM đang sụt lún vài cm mỗi năm, một phần do khai thác nước ngầm, làm vấn đề nặng thêm.
Hà Nội và TP.HCM: ngập khác nhau thế nào
| Hà Nội | TP.HCM | |
|---|---|---|
| Nguyên nhân chính | Mưa lớn vượt năng lực thoát | Mưa lớn, triều cường, sụt lún |
| Đường thoát nước | Qua các sông nội đô (Tô Lịch, Kim Ngưu…) về trạm bơm lớn như Yên Sở, bơm ra sông Hồng | Qua kênh rạch ra sông Sài Gòn, chịu ảnh hưởng thuỷ triều |
| Thời điểm hay ngập | Mưa dông mùa hè, mưa do bão | Mưa chiều mùa mưa, triều cường tháng 9–12 |
| Đặc điểm | Ngập theo trận mưa, rút sau vài giờ nếu bơm tốt | Có thể ngập theo giờ triều dù không mưa |
Nguy hiểm thật sự của nước ngập trên phố
- Miệng cống, hố ga mở: dưới mặt nước đục không nhìn thấy. Dòng nước xoáy ở miệng cống có thể hút chân người, xe máy. Đã có những tai nạn thương tâm vì rơi xuống cống khi ngập.
- Điện giật: cột đèn, tủ điện, dây điện chạm nước có thể làm nước nhiễm điện. Tránh đi sát cột điện, trạm biến áp khi ngập.
- Thuỷ kích: xe máy, ô tô đi vào chỗ ngập sâu, nước tràn vào cổ hút gió làm hỏng động cơ.
- Nước bẩn: nước ngập lẫn nước thải, rác; có vết thương ở chân thì nên rửa sạch, theo dõi, đi khám nếu sưng đỏ.
Làm gì khi phố ngập
Đang ở ngoài đường
- Nếu có thể, dừng chờ ở chỗ cao, an toàn cho tới khi nước rút, thường chỉ vài chục phút đến vài giờ.
- Nếu bắt buộc đi: đi giữa đường, theo vệt xe đi trước, tránh mép đường nơi có miệng cống.
- Không đi qua chỗ nước chảy mạnh, xoáy, hoặc không biết độ sâu.
- Xe máy chết máy giữa nước ngập: tắt khoá, dắt xe vào chỗ cao, không đề nổ lại.
Ở nhà
- Dùng tấm chắn cửa hoặc bao cát nhỏ chặn nước nông.
- Bịt lỗ thoát sàn, bồn cầu khi nước cống có thể trào ngược.
- Kê xe, đồ điện lên cao; ngắt điện tầng trệt nếu nước sắp vào.
- Nhà ở hẻm trũng nên có kệ cao sẵn và ổ điện đặt cao.
Thành phố đang làm gì
Cả hai thành phố đều đầu tư trạm bơm, cống ngầm, hồ điều hoà, cống ngăn triều. Ở TP.HCM có các công trình cống kiểm soát triều; ở Hà Nội có trạm bơm Yên Sở và các trạm bơm khác đưa nước ra sông Hồng, sông Nhuệ, sông Đáy. Nhiều quy hoạch mới nói tới "thành phố bọt biển": tăng mặt đất thấm nước, vườn mưa, hồ chứa đa năng, mái xanh. Đây là việc dài hạn; trong khi chờ đợi, mỗi gia đình vẫn cần tự chuẩn bị.
Góc nhìn hôm nay: mỗi nhà một mét vuông thấm nước
Ngập đô thị là chuyện của hạ tầng, nhưng mỗi nhà cũng góp phần: không đổ rác, xà bần xuống cống, giữ sạch rãnh trước cửa, giữ lại một chút đất trồng cây trong sân thay vì đổ bê tông kín, đặt thùng hứng nước mưa từ mái. Các ứng dụng và trang bản đồ điểm ngập của thành phố (nếu có) giúp tránh đường khi trời mưa. Và quy tắc an toàn quan trọng nhất vẫn là: không biết nước sâu bao nhiêu thì đừng đi qua.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao Hà Nội mưa lớn là ngập?
Vì mưa dông đổ lượng nước lớn trong thời gian ngắn, vượt khả năng thu gom của cống và trạm bơm, trong khi mặt đất bị bê tông hoá và nhiều ao hồ đã bị san lấp.
Vì sao TP.HCM không mưa vẫn ngập?
Do triều cường từ biển dâng qua sông Sài Gòn làm nước tràn qua bờ, chảy ngược vào cống lên phố, nhất là những tháng cuối năm. Sụt lún nền đất ở một số khu vực làm tình trạng nặng thêm.
Đi xe qua đường ngập cần chú ý gì?
Chỉ đi khi biết nước nông, đi giữa đường theo vệt xe trước, tránh mép đường có miệng cống. Xe chết máy trong nước thì không đề nổ lại.
Thành phố bọt biển là gì?
Là cách quy hoạch tăng khả năng thấm, giữ và tái sử dụng nước mưa bằng mặt đất thấm, vườn mưa, hồ chứa đa năng, mái xanh, thay vì chỉ dồn nước ra cống thật nhanh.