Núi lửa gây thiệt hại theo nhiều cách: dòng dung nham chảy chậm phá huỷ nhà cửa trên đường đi, dòng hoả thán (hỗn hợp khí nóng, tro, đá) lao xuống sườn núi với tốc độ rất cao gây chết người hàng loạt, tro bụi phủ dày làm sập mái nhà và ngừng các chuyến bay, dòng bùn núi lửa (lahar) cuốn trôi làng mạc, khí độc và sóng thần. Việt Nam không có núi lửa đang hoạt động trên đất liền, nhưng có nhiều núi lửa đã tắt ở Tây Nguyên và một số điểm núi lửa ngầm ngoài khơi; còn người Việt đi lại, làm việc ở các nước có núi lửa hoạt động thì ngày càng nhiều.
Núi lửa phun trào thế nào
Sâu dưới lòng đất, đá nóng chảy (magma) tích tụ trong buồng magma. Khi áp suất khí hoà tan trong magma đủ lớn hoặc có đường thoát, magma trào lên bề mặt. Có hai kiểu phun chính:
- Phun trào êm: magma loãng, ít khí, chảy thành dòng dung nham, như ở Hawaii hay Iceland. Dung nham chảy chậm, người thường kịp tránh, nhưng phá huỷ nhà cửa, đường sá.
- Phun trào nổ: magma đặc, nhiều khí, bị nén lại rồi nổ tung, bắn tro, đá lên cao hàng chục km. Kiểu này nguy hiểm nhất, như Vesuvius năm 79, Krakatoa năm 1883, Pinatubo năm 1991.
Các mối nguy của núi lửa
| Mối nguy | Đặc điểm | Phạm vi |
|---|---|---|
| Dòng hoả thán | Khí nóng hàng trăm độ, tro, đá lao xuống sườn núi, có thể hơn 100 km/h | Hàng km tới vài chục km quanh núi, gây chết người nhiều nhất |
| Tro bụi | Hạt đá, thuỷ tinh núi lửa li ti, nặng khi ướt | Hàng trăm km theo gió; sập mái, hỏng động cơ máy bay, hại phổi |
| Lahar (dòng bùn núi lửa) | Tro trộn nước mưa, băng tan, chảy như bê tông lỏng xuống thung lũng | Dọc các sông suối từ núi, có thể xa hàng chục km |
| Dung nham | Đá nóng chảy chảy trên mặt đất | Theo địa hình, thường chậm |
| Khí độc | SO₂, CO₂, H₂S tích tụ ở chỗ trũng | Quanh miệng núi lửa, thung lũng |
| Sóng thần | Do phun trào dưới biển hoặc sụp miệng núi lửa | Có thể lan rất xa |
Những vụ phun trào thay đổi lịch sử
- Tambora (Indonesia), 1815: vụ phun trào lớn nhất trong lịch sử ghi chép. Tro và khí trong tầng bình lưu làm năm 1816 ở châu Âu và Bắc Mỹ được gọi là "năm không có mùa hè", mất mùa nhiều nơi.
- Krakatoa (Indonesia), 1883: tiếng nổ được nghe thấy cách xa hàng nghìn km; sóng thần làm chết hàng chục nghìn người.
- Pinatubo (Philippines), 1991: một trong những vụ phun trào lớn nhất thế kỷ 20. Nhờ quan trắc và sơ tán kịp thời, hàng chục nghìn người được cứu; lượng khí phun lên làm nhiệt độ trung bình toàn cầu giảm khoảng 0,5°C trong một hai năm sau đó.
- Eyjafjallajökull (Iceland), 2010: phun trào không lớn nhưng tro bụi làm đóng cửa không phận châu Âu nhiều ngày, hàng chục nghìn chuyến bay bị huỷ.
- Hunga Tonga – Hunga Ha'apai (Tonga), 2022: vụ nổ dưới biển tạo sóng áp suất lan khắp địa cầu và sóng thần ở nhiều nước Thái Bình Dương.
Núi lửa ở Việt Nam
Việt Nam có nhiều núi lửa đã ngừng hoạt động từ hàng nghìn tới hàng triệu năm trước, tập trung ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ. Đất đỏ bazan màu mỡ của Tây Nguyên, nơi trồng cà phê, hồ tiêu, chính là sản phẩm phong hoá từ đá núi lửa. Một số địa điểm nổi tiếng:
- Cụm núi lửa Krông Nô, thuộc Công viên địa chất toàn cầu UNESCO Đắk Nông (được công nhận năm 2020; vùng này nay thuộc tỉnh Lâm Đồng), với hệ thống hang động núi lửa dài.
- Núi lửa Chư Đăng Ya (Gia Lai), nổi tiếng mùa hoa dã quỳ.
- Đảo Lý Sơn (Quảng Ngãi) và Phú Quý, hình thành từ hoạt động núi lửa.
- Hòn Tro ngoài khơi gần Phú Quý: các ghi chép cho biết năm 1923 có một vụ phun trào núi lửa ngầm làm xuất hiện một đảo nhỏ rồi bị sóng bào mòn. Đây là hoạt động núi lửa gần nhất được ghi nhận ở vùng biển Việt Nam.
Các nhà địa chất đánh giá nguy cơ phun trào trên đất liền Việt Nam là rất thấp. Vùng biển Nam Trung Bộ có hoạt động núi lửa ngầm được theo dõi.
Khi đi tới nước có núi lửa hoạt động
- Tìm hiểu cấp cảnh báo núi lửa của nước sở tại (Indonesia, Philippines, Nhật Bản đều có hệ thống cấp cảnh báo và vùng cấm).
- Không vào vùng cấm quanh miệng núi lửa dù có người dẫn tour.
- Khi có mưa tro: ở trong nhà, đóng cửa sổ, đeo khẩu trang loại tốt, bảo vệ mắt; không lái xe khi tro dày.
- Kiểm tra lịch bay; tro bụi có thể làm huỷ chuyến đột ngột.
- Tránh thung lũng sông dưới núi lửa khi mưa lớn (nguy cơ lahar).
Góc nhìn hôm nay: núi lửa đã tắt cũng kể chuyện thiên tai
Đi thăm Công viên địa chất Đắk Nông hay đảo Lý Sơn là dịp để thấy những dấu vết núi lửa từng phun trào trên đất Việt, và hiểu vì sao đất bazan màu mỡ đến vậy. Với các nước láng giềng như Indonesia và Philippines, núi lửa vẫn là mối nguy hiện hữu, và những câu chuyện thành công như sơ tán trước vụ Pinatubo cho thấy quan trắc khoa học kết hợp với lòng tin của người dân có thể cứu rất nhiều mạng người.
Câu hỏi thường gặp
Việt Nam có núi lửa không?
Có nhiều núi lửa đã tắt từ lâu, chủ yếu ở Tây Nguyên và Nam Trung Bộ, như cụm núi lửa Krông Nô ở Đắk Nông hay Chư Đăng Ya ở Gia Lai. Không có núi lửa đang hoạt động trên đất liền.
Núi lửa gây nguy hiểm thế nào?
Nguy hiểm nhất là dòng hoả thán lao xuống sườn núi với tốc độ rất cao. Ngoài ra còn tro bụi làm sập mái, hỏng máy bay, dòng bùn lahar, dung nham, khí độc và sóng thần.
Hòn Tro là gì?
Hòn Tro là nơi có vụ phun trào núi lửa ngầm năm 1923 ngoài khơi gần đảo Phú Quý, làm xuất hiện một đảo nhỏ rồi bị sóng bào mòn. Đây là hoạt động núi lửa gần nhất được ghi nhận ở vùng biển Việt Nam.
Năm không có mùa hè là gì?
Là năm 1816, khi tro và khí từ vụ phun trào núi lửa Tambora năm 1815 trong tầng bình lưu làm nhiệt độ giảm, gây mất mùa ở châu Âu và Bắc Mỹ.