Rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15°C trở xuống; rét hại là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 13°C trở xuống. Ở miền núi phía Bắc, những đợt rét hại kéo dài có thể làm nhiệt độ ở vùng cao xuống dưới 0°C, gây băng giá, sương muối, làm chết trâu bò, hại cây trồng và nguy hiểm cho sức khoẻ người già, trẻ nhỏ. Giữ ấm cho người, chuồng trại cho vật nuôi và che phủ cho cây là ba việc chính khi có bản tin rét hại.
Rét đậm, rét hại: thước đo trong bản tin
| Mức | Nhiệt độ trung bình ngày |
|---|---|
| Rét đậm | Từ 15°C trở xuống |
| Rét hại | Từ 13°C trở xuống |
Đây là nhiệt độ trung bình cả ngày đêm, không phải nhiệt độ thấp nhất. Một ngày rét hại ở vùng núi có thể có nhiệt độ ban đêm, rạng sáng thấp hơn nhiều, vùng núi cao như Sa Pa, Mẫu Sơn, Đồng Văn có thể xuống dưới 0°C.
Không khí lạnh đến từ đâu
Mùa đông, các khối không khí lạnh từ vùng Xibia – Mông Cổ tràn xuống phía nam theo từng đợt, gọi là gió mùa đông bắc. Mỗi đợt mạnh có thể làm nhiệt độ ở Bắc Bộ giảm 5–10°C trong một hai ngày. Vùng núi phía Bắc, nhất là vùng Đông Bắc, chịu ảnh hưởng sớm và mạnh nhất. Khi không khí lạnh kết hợp với độ cao địa hình, nhiệt độ vùng cao xuống rất thấp.
Những đợt rét đáng nhớ
- Đầu năm 2008: đợt rét đậm, rét hại kéo dài khoảng 38 ngày liên tục ở Bắc Bộ, được coi là đợt rét kéo dài nhất trong nhiều thập kỷ, làm chết hàng chục nghìn trâu bò và hại nhiều diện tích mạ, lúa.
- Tháng 12/2013: tuyết rơi ở Sa Pa và một số đỉnh núi cao.
- Cuối tháng 1/2016: đợt rét rất mạnh, tuyết và băng giá xuất hiện ở nhiều nơi vùng núi phía Bắc, có nơi ở Bắc Trung Bộ; nhiều vật nuôi chết rét.
Người: giữ ấm đúng cách
- Mặc nhiều lớp áo mỏng thay vì một áo dày; giữ ấm đầu, cổ, tay, chân.
- Người già, trẻ nhỏ, người có bệnh tim mạch, huyết áp, hô hấp hạn chế ra ngoài sáng sớm, đêm khuya.
- Ăn đủ bữa, uống nước ấm.
- Không cho trẻ đi học quá sớm khi trời rét hại; theo thông báo nghỉ học của ngành giáo dục khi nhiệt độ xuống thấp.
Cảnh báo: sưởi bằng than trong phòng kín
Mỗi mùa rét, báo chí lại đưa tin những vụ ngộ độc, tử vong vì đốt than, củi sưởi trong phòng đóng kín. Than cháy sinh ra khí CO (cacbon monoxit), không màu, không mùi, gây ngạt trong lúc ngủ. Tuyệt đối không đốt than, bếp than tổ ong, lò than trong phòng ngủ đóng kín. Nếu sưởi bằng bếp củi truyền thống, cần nhà thoáng, có khe thông gió. Máy sưởi điện cũng cần đặt xa chăn màn, rèm, không để qua đêm sát người.
Vật nuôi: trâu bò là đối tượng thiệt hại lớn nhất
- Chuồng kín gió: che chắn chuồng bằng bạt, phên tre phía hướng gió bấc; vẫn để thoáng phía trên cho khí thoát.
- Lót ổ: rơm khô, trấu dưới nền chuồng.
- Không thả rông trâu bò lên núi cao khi rét hại; nhiều con chết vì bị thả rông trong rét.
- Thức ăn dự trữ: rơm, cỏ khô, cỏ ủ chua, thức ăn tinh bổ sung; cho uống nước ấm pha chút muối.
- Không cho làm việc nặng (cày bừa) khi nhiệt độ dưới khoảng 12°C theo khuyến cáo phổ biến của ngành chăn nuôi.
- Áo cho trâu bò: nhiều hộ khoác bao tải, chăn cũ cho trâu bò khi rét đậm.
- Gà, vịt, lợn con: dùng bóng đèn sưởi, quây kín ổ; chú ý an toàn điện và cháy.
Cây trồng: mạ, lúa và rau màu
- Che phủ mạ bằng nilon trắng khi rét đậm, mở ra vào ban ngày khi trời ấm.
- Không cấy khi nhiệt độ dưới khoảng 15°C, theo lịch thời vụ khuyến cáo.
- Giữ nước ruộng mạ để giữ ấm gốc.
- Rau màu, cây ăn quả: tủ gốc, che chắn; tưới nước buổi chiều trước đêm có sương muối để giảm hại (xem bài Băng giá, sương muối).
Bảng việc cần làm theo mức rét
| Mức | Người | Vật nuôi | Cây trồng |
|---|---|---|---|
| Rét đậm | Giữ ấm, hạn chế ra ngoài sớm | Che chuồng, lót ổ, dự trữ thức ăn | Che phủ mạ, chưa cấy |
| Rét hại | Người già, trẻ nhỏ ở trong nhà ấm; không sưởi than phòng kín | Không thả rông, không cày kéo, khoác áo cho trâu bò | Che kín mạ, giữ nước ruộng |
| Băng giá, sương muối | Cẩn thận đường trơn băng | Nhốt trong chuồng, nước uống ấm | Tưới nước, xông khói, che phủ |
Góc nhìn hôm nay: rét cũng là thiên tai
Rét đậm, rét hại nằm trong danh mục thiên tai được dự báo, cảnh báo ở Việt Nam. Thiệt hại của nó thường dồn lên những hộ nghèo vùng cao: trâu bò là tài sản lớn nhất, chết một con là mất cả năm làm lụng. Các chương trình hỗ trợ làm chuồng kín, trồng cỏ dự trữ, tập huấn chống rét cho đàn gia súc đã giúp giảm đáng kể số vật nuôi chết rét so với năm 2008. Nếu có người thân ở vùng cao, hãy nhắc họ theo dõi bản tin không khí lạnh và chuẩn bị chuồng trại từ đầu mùa đông.
Câu hỏi thường gặp
Rét đậm và rét hại khác nhau thế nào?
Rét đậm là khi nhiệt độ trung bình ngày từ 15°C trở xuống; rét hại là từ 13°C trở xuống. Đây là nhiệt độ trung bình cả ngày đêm, nhiệt độ thấp nhất có thể thấp hơn nhiều.
Vì sao không được sưởi than trong phòng kín?
Than cháy sinh ra khí CO không màu, không mùi, có thể gây ngạt và tử vong khi ngủ trong phòng đóng kín. Chỉ dùng bếp củi ở nơi thoáng, có khe thông gió.
Chống rét cho trâu bò thế nào?
Che kín chuồng phía gió bấc, lót rơm khô, không thả rông lên núi cao, dự trữ thức ăn, cho uống nước ấm, khoác bao tải hoặc chăn cũ và không cho cày kéo khi trời rét hại.
Đợt rét kéo dài nhất ở miền Bắc là khi nào?
Đợt rét đậm, rét hại đầu năm 2008 kéo dài khoảng 38 ngày liên tục ở Bắc Bộ, được coi là đợt dài nhất trong nhiều thập kỷ, làm chết hàng chục nghìn trâu bò.