Siêu bão Haiyan 2013 ở Philippines: nước dâng ở Tacloban và bài học

Siêu bão Haiyan (người Philippines gọi là Yolanda) đổ bộ miền trung Philippines ngày 8/11/2013, là một trong những cơn bão nhiệt đới mạnh nhất từng đổ bộ vào đất liền được ghi nhận. Sức gió duy trì một phút ước tính khoảng 315 km/h theo Trung tâm Cảnh báo bão Liên hợp Mỹ, cùng nước dâng do bão cao nhiều mét đã tàn phá thành phố Tacloban và các vùng ven biển. Hơn 6.000 người thiệt mạng, phần lớn do nước dâng. Sau khi vượt Philippines, Haiyan đi vào Biển Đông, khiến Việt Nam sơ tán hàng trăm nghìn người, rồi suy yếu và đổ bộ vào vùng ven biển Bắc Bộ ngày 11/11/2013.

Diễn biến

Tacloban: nước dâng như sóng thần

Thành phố Tacloban nằm ở đầu vịnh San Pedro, một vịnh hẹp hình phễu. Khi Haiyan đi qua, gió mạnh đẩy nước biển dồn vào vịnh, tạo nước dâng cao nhiều mét (các khảo sát sau bão ghi nhận khoảng 5–7 m ở một số nơi), tràn qua khu dân cư ven biển, sân bay, trung tâm thành phố trong thời gian rất ngắn. Nhiều người sống sót kể lại nước lên như sóng thần. Theo nhiều đánh giá sau thảm hoạ, một phần người dân không hiểu từ "nước dâng do bão" (storm surge) trong cảnh báo, không hình dung được nước có thể cao tới vậy, nên không sơ tán.

Thiệt hại

• Hơn 6.000 người chết, hàng nghìn người mất tích, theo tổng kết của chính phủ Philippines.
• Khoảng hơn một triệu ngôi nhà bị phá huỷ hoặc hư hại.
• Hàng triệu người bị ảnh hưởng, nhiều người mất nhà cửa.
• Hạ tầng điện, nước, viễn thông, đường sá, sân bay ở vùng bị ảnh hưởng gần như tê liệt trong những ngày đầu.
• Rừng dừa, ngành nông nghiệp, ngư nghiệp miền trung Philippines bị tàn phá.

Việt Nam và Haiyan

Khi Haiyan vào Biển Đông, các dự báo ban đầu cho thấy bão có thể đổ bộ miền Trung với cường độ rất mạnh. Việt Nam (gọi là bão số 14 năm 2013) đã tổ chức một trong những đợt sơ tán lớn nhất, đưa hàng trăm nghìn người ở các tỉnh miền Trung tới nơi an toàn, cấm biển, gia cố nhà cửa. Sau đó bão đổi hướng lên phía bắc, suy yếu nhiều và đổ bộ vào vùng ven biển Bắc Bộ, gây mưa gió, có thiệt hại nhưng nhẹ hơn rất nhiều so với Philippines. Đợt sơ tán năm 2013 thường được nhắc như ví dụ về sự chủ động, dù có người cho là "báo động thừa".

Bài học được thế giới rút ra

• Nói cho người dân hiểu: thuật ngữ kỹ thuật như "storm surge" cần được diễn đạt bằng hình ảnh người dân hình dung được, ví dụ "nước biển có thể dâng cao bằng nhà hai tầng, giống sóng thần".
• Địa hình vịnh hẹp: những vịnh hình phễu có thể làm nước dâng cao bất thường, cần bản đồ nguy cơ và kế hoạch sơ tán riêng.
• Nơi sơ tán phải đủ an toàn: một số điểm sơ tán ở Tacloban, như nhà thi đấu, trường học sát biển, bị nước dâng tràn vào.
• Chuẩn bị cho sụp đổ hạ tầng: khi chính quyền địa phương cũng là nạn nhân, cần cơ chế hỗ trợ từ bên ngoài nhanh.
• Tái thiết với vùng lùi: Philippines đề ra vùng không xây nhà sát bờ biển sau bão, dù thực hiện gặp nhiều khó khăn.

Cái tên bị rút khỏi danh sách

Haiyan là tên do Trung Quốc đề xuất trong danh sách tên bão của Uỷ ban Bão, nghĩa là chim hải yến. Sau thảm hoạ, tên này bị rút khỏi danh sách và thay bằng tên khác, như thông lệ với những cơn bão gây thiệt hại đặc biệt lớn. Tên Yolanda trong danh sách địa phương của Philippines cũng bị rút.

Góc nhìn hôm nay: một lời nhắc cho bờ biển Việt Nam

Philippines là "lá chắn" phía đông của Biển Đông; nhiều cơn bão mạnh suy yếu khi đi qua quần đảo này trước khi tới Việt Nam. Nhưng Haiyan, và sau này Yagi năm 2024, cho thấy bão vẫn có thể giữ hoặc lấy lại sức mạnh trên Biển Đông. Với vùng ven biển Việt Nam, nhất là các vịnh hẹp và vùng đất thấp, bài học về nước dâng ở Tacloban rất thiết thực: khi bản tin ghi "nước dâng", hãy hình dung nó bằng chiều cao ngôi nhà mình, và rời đi sớm (xem bài Nước dâng do bão và triều cường).