Sóng thần Ấn Độ Dương 2004: thảm hoạ khiến thế giới làm hệ thống cảnh báo

Sáng ngày 26/12/2004, một trận động đất có độ lớn khoảng Mw 9,1 xảy ra ngoài khơi bờ tây bắc đảo Sumatra (Indonesia), gây ra trận sóng thần lan khắp Ấn Độ Dương. Sóng thần tràn vào bờ biển của hơn chục quốc gia, từ Indonesia, Thái Lan, Sri Lanka, Ấn Độ, Maldives tới tận Somalia ở châu Phi, làm khoảng 230.000 người thiệt mạng. Đây là một trong những thảm hoạ thiên nhiên chết chóc nhất trong lịch sử ghi chép, và là lý do chính khiến thế giới xây dựng hệ thống cảnh báo sóng thần cho Ấn Độ Dương.

Trận động đất

Động đất xảy ra trên đới hút chìm Sunda, nơi mảng Ấn Độ trượt xuống dưới mảng Burma. Đứt gãy bị trượt dài khoảng 1.300–1.500 km, kéo dài hàng phút, thuộc loại động đất dài và lớn nhất từng được ghi nhận bằng máy. Đáy biển bị nâng lên nhiều mét trên diện tích rất rộng, đẩy một khối nước khổng lồ lên, sinh ra sóng thần. Các ước tính độ lớn dao động từ khoảng 9,1 tới 9,3 tuỳ phương pháp.

Sóng thần lan đi

Thời gian là ước tính thường được nêu trong các tài liệu tổng kết. Điều đáng nói nhất là ở Sri Lanka, Ấn Độ, Thái Lan, sóng tới sau hàng giờ, nhưng gần như không có cảnh báo nào đến được với người dân, vì khi đó Ấn Độ Dương chưa có hệ thống cảnh báo sóng thần.

Thiệt hại

Khoảng 230.000 người thiệt mạng hoặc mất tích ở 14 quốc gia, theo các tổng kết quốc tế thường được trích dẫn. Indonesia, đặc biệt tỉnh Aceh, chịu thương vong lớn nhất; tiếp theo là Sri Lanka, Ấn Độ, Thái Lan. Hàng triệu người mất nhà cửa. Làng chài, khu nghỉ dưỡng, thành phố ven biển bị xoá sổ. Bờ biển Việt Nam không bị ảnh hưởng, vì nằm ở phía bên kia bán đảo Đông Dương.

Những câu chuyện sống sót

• Đảo Simeulue (Indonesia): rất gần nguồn, nhưng số người chết thấp nhờ câu chuyện truyền miệng "smong" về trận sóng thần năm 1907: đất rung, nước rút thì chạy lên đồi.
• Bãi biển Mai Khao (Phuket, Thái Lan): một cô bé người Anh 10 tuổi, Tilly Smith, nhận ra nước biển rút bất thường và sủi bọt giống bài học địa lý về sóng thần ở trường, đã báo cho bố mẹ và nhân viên khách sạn kịp sơ tán bãi biển.
• Các cộng đồng bản địa ở quần đảo Andaman và Nicobar cũng được ghi nhận có tri thức truyền thống giúp họ chạy lên cao kịp thời.

Những câu chuyện này thường được UNESCO và các nhà nghiên cứu dùng để minh hoạ giá trị của giáo dục và tri thức cộng đồng về dấu hiệu sóng thần (xem bài Dấu hiệu sóng thần).

Sau thảm hoạ: hệ thống cảnh báo Ấn Độ Dương

• Năm 2005, dưới sự điều phối của UNESCO (Uỷ ban Hải dương học liên chính phủ), các nước quanh Ấn Độ Dương bắt đầu xây dựng hệ thống cảnh báo và giảm nhẹ sóng thần Ấn Độ Dương, hoạt động từ khoảng năm 2006 và hoàn thiện dần.
• Lắp đặt trạm địa chấn, trạm đo mực nước, phao đo sóng thần ngoài khơi.
• Các nước xây dựng trung tâm cảnh báo quốc gia, quy trình truyền tin xuống cộng đồng.
• Xây đường sơ tán, toà nhà sơ tán thẳng đứng, biển chỉ dẫn ở các vùng ven biển như Aceh, Thái Lan.
• Giáo dục cộng đồng, diễn tập sơ tán hằng năm.

Aceh: từ thảm hoạ tới tái thiết

Ở Aceh, thảm hoạ năm 2004 dẫn tới một nỗ lực tái thiết quy mô lớn với sự hỗ trợ quốc tế. Bảo tàng Sóng thần Aceh ở Banda Aceh, với kiến trúc vừa là nơi tưởng niệm vừa là toà nhà sơ tán, được mở cửa năm 2009. Hằng năm vào ngày 26/12, người dân Aceh và nhiều nước quanh Ấn Độ Dương tổ chức tưởng niệm, kết hợp diễn tập sơ tán.

Góc nhìn hôm nay: thông tin có mà không tới được người dân

Bài học lớn nhất của năm 2004 không phải là khoa học không biết động đất xảy ra, mà là thông tin không đi được tới những bãi biển cách vài giờ. Đó là lý do khái niệm "chặng cuối" của cảnh báo sớm trở nên quan trọng. Với người Việt đi du lịch tới các bãi biển Thái Lan, Indonesia, Sri Lanka, điều nên nhớ là để ý biển chỉ dẫn đường sơ tán sóng thần, và khi thấy nước biển rút bất thường, hãy lên cao ngay.