Sóng thần là chuỗi sóng rất dài sinh ra khi một khối nước biển khổng lồ bị dịch chuyển đột ngột, thường do động đất lớn dưới đáy biển làm đáy biển nâng lên hoặc hạ xuống. Ngoài khơi sâu, sóng thần chạy nhanh như máy bay phản lực (có thể 700–800 km/h) nhưng chỉ cao vài chục cm, tàu thuyền gần như không nhận ra. Khi vào vùng nước nông gần bờ, sóng chậm lại và dồn lên cao, có thể thành bức tường nước cao hàng chục mét tràn sâu vào đất liền.
Nguyên nhân gây sóng thần
- Động đất dưới biển: nguyên nhân phổ biến nhất, chủ yếu ở các đới hút chìm, nơi một mảng kiến tạo trượt xuống dưới mảng khác. Khi đứt gãy trượt đột ngột, đáy biển bật lên hoặc sụt xuống hàng mét trên diện tích hàng trăm km, đẩy cả cột nước phía trên.
- Sạt lở dưới biển hoặc từ bờ đổ xuống biển: khối đất đá lớn trượt xuống biển, có thể tạo sóng rất cao cục bộ. Ví dụ vịnh Lituya (Alaska) năm 1958.
- Núi lửa: phun trào hoặc sụp miệng núi lửa. Krakatoa năm 1883 gây sóng thần làm chết hàng chục nghìn người; Hunga Tonga – Hunga Ha'apai năm 2022 gây sóng thần lan khắp Thái Bình Dương.
- Thiên thạch: rất hiếm, chủ yếu trong lịch sử địa chất xa xưa.
Không phải động đất nào cũng gây sóng thần
Để gây sóng thần đáng kể, động đất thường phải đủ lớn (thường từ khoảng độ lớn 7 trở lên), nông và có chuyển động thẳng đứng của đáy biển. Động đất trượt ngang, động đất sâu, hay động đất trên đất liền thường không gây sóng thần lớn. Vì vậy các trung tâm cảnh báo phải phân tích nhanh độ lớn, độ sâu, cơ chế của mỗi trận để ra quyết định.
Sóng thần khác sóng gió thế nào
| Sóng do gió | Sóng thần | |
|---|---|---|
| Nguồn | Gió thổi trên mặt biển | Dịch chuyển cả cột nước từ đáy tới mặt |
| Chiều dài sóng | Vài mét tới vài trăm mét | Hàng chục tới hàng trăm km |
| Chu kỳ | Vài giây | Vài phút tới hơn một giờ |
| Tốc độ ngoài khơi | Vài chục km/h | Có thể 700–800 km/h ở biển sâu |
| Khi vào bờ | Vỡ và rút ngay | Như nước dâng liên tục, tràn sâu nhiều phút rồi rút mạnh |
Vì chiều dài sóng rất lớn, khi sóng thần vào bờ, nó không giống con sóng cuộn trong phim mà thường như mực nước biển dâng nhanh không ngừng, cuốn theo mọi thứ. Khi rút, dòng nước kéo ra biển cũng rất mạnh.
Sóng thần là một chuỗi, không phải một con sóng
Một trận sóng thần gồm nhiều đợt sóng cách nhau từ vài phút tới hơn một giờ. Đợt đầu tiên thường không phải đợt cao nhất. Nhiều người thiệt mạng vì quay lại bờ sau đợt sóng đầu, tưởng nguy hiểm đã qua. Các cơ quan cảnh báo khuyên chỉ trở về khi có thông báo chính thức, thường sau nhiều giờ.
Tốc độ sóng phụ thuộc độ sâu
Tốc độ sóng thần tỷ lệ với căn bậc hai của độ sâu nước. Ở biển sâu khoảng 4.000 m, sóng chạy khoảng 700 km/h; ở độ sâu 50 m, chỉ còn khoảng 80 km/h. Năng lượng không mất đi mà dồn lại, làm sóng cao lên. Địa hình bờ cũng quan trọng: vịnh hẹp hình phễu, cửa sông có thể làm sóng cao hơn nhiều so với bờ thẳng.
Sóng thần cục bộ: đến nhanh, khó cảnh báo
Không phải sóng thần nào cũng vượt đại dương. Có những trận chỉ ảnh hưởng một vịnh, một đoạn bờ, nhưng đến cực nhanh vì nguồn ở rất gần. Động đất có thể làm sạt một mảng đáy biển dốc hoặc một bờ vịnh, tạo sóng chỉ vài phút sau. Ở vịnh Palu (Indonesia) năm 2018, các nhà khoa học cho rằng sạt lở dưới nước trong vịnh hẹp góp phần làm sóng tới rất nhanh và cao hơn dự đoán từ riêng trận động đất. Với kiểu sóng thần này, hệ thống cảnh báo khó kịp phát tin, và dấu hiệu tự nhiên như rung mạnh, nước rút là thứ cứu người.
Những trận sóng thần lớn trong lịch sử gần đây
- 26/12/2004, Ấn Độ Dương: động đất khoảng Mw 9,1 ngoài khơi Sumatra; sóng thần làm khoảng 230.000 người thiệt mạng ở nhiều nước (xem bài riêng).
- 11/3/2011, Tōhoku, Nhật Bản: động đất Mw 9,0–9,1; sóng thần cao hàng chục mét ở một số nơi, gây sự cố nhà máy điện hạt nhân Fukushima Daiichi (xem bài riêng).
- 27/2/2010, Chile: động đất M8,8 gây sóng thần dọc bờ Chile.
- 28/9/2018, Sulawesi, Indonesia: động đất gây sóng thần ở vịnh Palu, kèm hoá lỏng đất.
- 15/1/2022, Tonga: phun trào núi lửa Hunga Tonga – Hunga Ha'apai gây sóng thần lan xa.
Góc nhìn hôm nay: hiểu để không bị đánh lừa
Hiểu cách sóng thần hình thành giúp nhận ra vì sao cảnh báo sóng thần thường được phát chỉ vài phút sau một trận động đất mạnh, và vì sao có cảnh báo được huỷ khi phân tích cho thấy không có sóng đáng kể. Nó cũng giúp phân biệt sóng thần với triều cường, nước dâng do bão, những hiện tượng có thể được báo chí gọi nhầm là "sóng thần". Muốn tìm hiểu thêm, các trang của Trung tâm Cảnh báo sóng thần Thái Bình Dương và UNESCO (Uỷ ban Hải dương học liên chính phủ) có nhiều tài liệu dễ hiểu.
Câu hỏi thường gặp
Sóng thần là gì?
Sóng thần là chuỗi sóng rất dài sinh ra khi một khối nước biển lớn bị dịch chuyển đột ngột, thường do động đất dưới đáy biển. Gần bờ, sóng có thể cao hàng chục mét và tràn sâu vào đất liền.
Sóng thần chạy nhanh bao nhiêu?
Ở biển sâu khoảng 4.000 m, sóng thần có thể chạy khoảng 700 km/h, nhanh như máy bay phản lực. Gần bờ, khi nước nông, sóng chậm lại nhưng cao lên.
Động đất bao nhiêu độ thì gây sóng thần?
Thường là động đất từ khoảng độ lớn 7 trở lên, ở độ sâu nông dưới đáy biển và có chuyển động thẳng đứng của đáy biển. Không phải động đất lớn nào cũng gây sóng thần.
Vì sao không nên quay lại bờ sau đợt sóng thần đầu tiên?
Vì sóng thần là chuỗi nhiều đợt cách nhau vài phút đến hơn một giờ, và đợt đầu thường không phải đợt cao nhất. Chỉ quay lại khi có thông báo chính thức.