Sau thiên tai, cảm giác sợ hãi, buồn bã, mất ngủ, dễ cáu gắt, giật mình khi nghe tiếng gió hay tiếng mưa là phản ứng bình thường của rất nhiều người, kể cả trẻ em. Phần lớn sẽ dịu dần sau vài tuần nhờ ngủ đủ, sinh hoạt trở lại nếp, có người thân bên cạnh và được chia sẻ. Nhưng nếu các dấu hiệu kéo dài trên một tháng, nặng lên, ảnh hưởng tới ăn ngủ, làm việc, hoặc có ý nghĩ làm hại bản thân, cần tìm tới nhân viên y tế, chuyên gia tâm lý. Chăm sóc tinh thần là một phần của khắc phục thiệt hại.
Những phản ứng thường gặp
| Nhóm | Biểu hiện |
|---|---|
| Cảm xúc | Sợ hãi, lo âu, buồn, tức giận, cảm thấy tội lỗi vì mình còn sống hoặc không cứu được ai |
| Cơ thể | Mất ngủ, mệt mỏi, đau đầu, ăn không ngon, tim đập nhanh khi nhớ lại |
| Suy nghĩ | Hình ảnh thiên tai lặp lại trong đầu, khó tập trung, hay quên |
| Hành vi | Né tránh nơi xảy ra sự việc, thu mình, dễ cãi vã, uống rượu nhiều hơn |
Những phản ứng này không có nghĩa là "yếu đuối" hay "bị bệnh". Đó là cách cơ thể và tâm trí đối phó với một sự kiện vượt quá sức chịu đựng thông thường.
Trẻ em phản ứng khác người lớn
- Trẻ nhỏ có thể bám bố mẹ, sợ ngủ một mình, đái dầm trở lại, khóc nhiều.
- Trẻ lớn hơn có thể hay đau bụng, đau đầu, học kém đi, chơi đi chơi lại cảnh thiên tai.
- Thiếu niên có thể thu mình, cáu gắt, hoặc ngược lại tỏ ra bất cần.
Giúp trẻ thế nào
- Ở gần trẻ, ôm, trấn an bằng lời đơn giản: "Bây giờ con an toàn rồi."
- Giữ nếp sinh hoạt: giờ ăn, giờ ngủ, đi học lại sớm nhất có thể.
- Lắng nghe khi trẻ muốn kể; không ép trẻ kể khi chưa muốn.
- Hạn chế cho trẻ xem đi xem lại hình ảnh, video thiên tai trên mạng.
- Cho trẻ việc nhỏ giúp gia đình dọn dẹp để trẻ thấy mình có ích.
- Báo giáo viên để được quan tâm thêm ở trường.
Người lớn tự chăm sóc mình
- Ngủ và ăn: cố giữ giờ ngủ, ăn đủ bữa dù không thấy ngon; cơ thể kiệt sức làm tâm trí nặng thêm.
- Chia việc: khắc phục thiệt hại là việc dài ngày; chia thành từng phần nhỏ, không ôm hết một lúc.
- Nói chuyện: chia sẻ với người thân, hàng xóm, những người cùng trải qua.
- Hạn chế rượu bia: rượu có thể giúp quên trong chốc lát nhưng làm giấc ngủ, tâm trạng tệ hơn.
- Giới hạn tin tức: theo dõi tin cần thiết, nhưng không lướt hình ảnh đau thương suốt ngày.
- Cho phép mình buồn: mất nhà, mất mùa, mất người thân là mất mát thật, cần thời gian.
Khi nào cần tìm hỗ trợ chuyên môn
- Các biểu hiện kéo dài hơn khoảng một tháng hoặc ngày càng nặng.
- Mất ngủ triền miên, ác mộng liên tục, không làm việc được.
- Né tránh mọi thứ liên quan, không dám ra khỏi nhà.
- Uống rượu, dùng thuốc ngủ ngày càng nhiều.
- Trẻ không chơi, không nói, thay đổi hẳn tính nết.
- Có ý nghĩ làm hại bản thân hoặc người khác: cần được giúp ngay, gọi 115 hoặc đưa tới cơ sở y tế gần nhất, nói với người thân tin cậy.
Có thể bắt đầu từ trạm y tế xã, trung tâm y tế khu vực, hoặc khoa tâm thần, tâm lý của bệnh viện tỉnh. Sau những thiên tai lớn, một số tổ chức, trường đại học, bệnh viện có đoàn hỗ trợ tâm lý tới vùng bị ảnh hưởng.
Cộng đồng: những gì giúp người ta hồi phục
Các nghiên cứu về hỗ trợ tâm lý sau thảm hoạ thường nhấn mạnh năm yếu tố: cảm giác an toàn, sự bình tĩnh, kết nối với người khác, cảm giác mình làm được việc (tự lực), và hy vọng. Những việc rất bình thường như cùng nhau dọn dẹp, nấu ăn chung ở điểm sơ tán, tổ chức lễ tưởng niệm theo phong tục, mở lại lớp học, chợ, đều góp phần vào năm yếu tố này. Hàng xóm hỏi thăm nhau mỗi ngày có giá trị không kém một buổi tư vấn.
Người đi cứu trợ cũng cần nghỉ
Cán bộ xã, bộ đội, công an, nhân viên y tế, tình nguyện viên làm việc nhiều ngày liền, chứng kiến nhiều cảnh đau lòng. Họ cũng có thể kiệt sức, mất ngủ, ám ảnh. Chia ca, nghỉ ngơi, nói chuyện với đồng đội, và được cấp trên quan tâm là cần thiết để họ làm việc lâu dài.
Góc nhìn hôm nay: hồi phục không chỉ là dựng lại mái nhà
Sau những trận thiên tai lớn như lũ quét Làng Nủ năm 2024, câu chuyện hồi phục không dừng ở việc xây khu tái định cư. Có những người mất cả gia đình, những đứa trẻ mất cha mẹ, cần được đồng hành nhiều năm. Hiểu rằng nỗi đau tinh thần là thật và cần được chăm sóc, giống như vết thương trên cơ thể, giúp mỗi gia đình và cộng đồng kiên nhẫn hơn với nhau trong chặng đường dài sau thiên tai.
Câu hỏi thường gặp
Sau thiên tai bị mất ngủ, hay sợ có bình thường không?
Có. Sợ hãi, lo âu, mất ngủ, giật mình khi nghe tiếng mưa gió là phản ứng thường gặp và thường dịu dần sau vài tuần. Nếu kéo dài hơn khoảng một tháng hoặc nặng lên, nên tìm hỗ trợ chuyên môn.
Làm sao giúp trẻ bớt sợ sau bão lũ?
Ở gần và trấn an trẻ, giữ nếp ăn ngủ, cho đi học lại sớm, lắng nghe khi trẻ muốn kể, hạn chế xem hình ảnh thiên tai và cho trẻ việc nhỏ giúp gia đình.
Khi nào cần gặp chuyên gia tâm lý sau thiên tai?
Khi các biểu hiện kéo dài, ngày càng nặng, ảnh hưởng ăn ngủ, công việc, khi dùng rượu, thuốc ngủ nhiều hơn, hoặc khi có ý nghĩ làm hại bản thân hay người khác (cần giúp ngay).
Cộng đồng giúp gì cho người bị thiên tai về tinh thần?
Cảm giác an toàn, kết nối, được làm việc có ích và có hy vọng giúp người ta hồi phục. Hỏi thăm nhau, cùng dọn dẹp, nấu ăn chung, tổ chức tưởng niệm và mở lại trường, chợ đều góp phần.