Xây lại nhà sau bão lũ là cơ hội để làm nhà chắc hơn trước, theo tinh thần mà giới phòng chống thiên tai gọi là "xây dựng lại tốt hơn". Những nguyên tắc chính cho nhà chống bão ở Việt Nam gồm: mặt bằng gọn, cân đối; móng, cột, giằng tường, giằng mái bằng bê tông cốt thép liên kết thành một khối; mái dốc vừa phải, mái hiên ngắn, liên kết mái vào tường chắc chắn; cửa chắc, có then cài; nền cao hơn mức ngập lịch sử ở vùng lũ, có gác hoặc tầng lánh nạn. Không cần nhà đắt mới chống bão tốt; cần làm đúng kỹ thuật ở những chỗ chịu lực.
Bài học từ những ngôi nhà đứng vững
Sau mỗi cơn bão lớn ở miền Trung, có những ngôi nhà nhỏ, giản dị vẫn đứng vững giữa một xóm tốc mái. Nhiều trong số đó được xây theo các mẫu nhà an toàn do các chương trình phòng chống thiên tai hỗ trợ, với khung bê tông cốt thép, giằng tường, mái neo chắc. Điều chúng có chung không phải là vật liệu đắt tiền mà là cách liên kết: móng nối cột, cột nối giằng, giằng nối mái, tất cả thành một khối, gió không bóc được từng phần.
Năm nguyên tắc cho nhà chống bão
1. Hình dáng gọn, cân đối
- Mặt bằng hình chữ nhật đơn giản chịu gió tốt hơn mặt bằng nhiều góc, nhiều phần nhô ra.
- Tránh phần cơi nới nhẹ gắn vào nhà chính (bếp tạm, mái hiên dài); nếu có, làm chắc và tách riêng.
- Nhà không quá dài, hẹp; nếu dài, có tường ngang chia khoang để giằng.
2. Móng, cột, giằng thành một khung
- Móng đủ sâu, đặt trên nền đất tốt; vùng lũ cần chống xói chân móng.
- Cột bê tông cốt thép ở các góc nhà và giao tường, thép cột neo xuống móng và lên giằng mái.
- Giằng móng, giằng tường (ngang bậu cửa sổ), giằng mái chạy liên tục quanh nhà.
3. Mái dốc vừa phải, neo chắc
- Nhiều hướng dẫn nhà an toàn vùng bão khuyên mái dốc khoảng 30 độ: mái quá phẳng dễ bị hút lật, mái quá dốc hứng gió lớn.
- Mái hiên, mái đua ngắn; mái càng chìa xa càng dễ bị gió nâng.
- Xà gồ liên kết vào giằng mái bằng bulông, bản mã, dây thép neo; tôn bắt vít đủ dày ở mép, nóc.
- Mái bốn mái (mái chảy bốn phía) thường chịu gió tốt hơn mái hai mái có đầu hồi cao.
4. Cửa và lỗ mở
- Cửa đi, cửa sổ có khung neo chắc vào tường, có then, chốt.
- Cửa sổ có cánh che bên ngoài hoặc chuẩn bị sẵn ván che theo kích thước.
- Cửa bố trí cân đối hai phía để giảm chênh lệch áp suất khi gió mạnh.
5. Nền cao và chỗ lánh nạn ở vùng lũ
- Nền cao hơn mức ngập thường gặp; điện, ổ cắm đặt cao.
- Có gác hoặc sàn lánh nạn bê tông cao hơn mức lũ lịch sử, có lối thoát lên mái.
- Vật liệu tầng dưới chịu được nước: gạch, xi măng, gạch men thay vì gỗ ép, thạch cao.
Bảng sai lầm hay gặp và cách sửa
| Sai lầm | Hậu quả | Làm đúng |
|---|---|---|
| Tường gạch không có cột, giằng | Tường đổ khi gió đẩy, mái mất chỗ tựa | Cột góc, giằng tường, giằng mái liên tục |
| Xà gồ chỉ gác lên tường, không neo | Cả khung mái bị nhấc lên | Neo xà gồ vào giằng bằng bulông, dây thép |
| Mái hiên dài bằng tôn mỏng | Bị gió nâng, kéo theo mái chính | Mái hiên ngắn, khung riêng, neo chắc |
| Ít vít ở mép tôn | Mép tôn bung, cả tấm bay | Tăng vít ở mép, nóc, đầu hồi |
| Nền thấp ở vùng ngập | Ngập nhà mỗi mùa | Nâng nền, làm gác lánh nạn |
Ở vùng núi: chọn chỗ quan trọng hơn kết cấu
Một ngôi nhà chắc đến mấy cũng không chống được lũ quét hay khối đất sạt từ sườn đồi. Ở vùng núi, việc chọn vị trí tránh chân taluy, ven suối, cửa khe (xem bài Chọn chỗ dựng nhà ở vùng núi) phải làm trước khi bàn tới kết cấu. Khi được hỗ trợ xây lại sau sạt lở, hãy hỏi kỹ về khảo sát địa chất của vị trí mới.
Tiền đâu để xây chắc hơn
Làm nhà chắc hơn có tốn thêm, nhưng phần chênh lệch nằm chủ yếu ở thép, bê tông cho cột, giằng và công làm liên kết mái, thường chiếm một phần nhỏ so với tổng chi phí nhà. Nhiều chương trình của nhà nước, tổ chức quốc tế, ngân hàng chính sách đã có các gói hỗ trợ hoặc cho vay ưu đãi xây nhà phòng chống bão lũ cho hộ nghèo, cận nghèo ở miền Trung. Hãy hỏi UBND xã, hội phụ nữ, ngân hàng chính sách xã hội về các chương trình đang có.
Thuê thợ và giám sát
- Chọn thợ có kinh nghiệm làm nhà ở vùng bão, có nhà đã đứng vững qua bão để tham khảo.
- Dùng bản vẽ mẫu nhà an toàn do sở xây dựng hoặc chương trình hỗ trợ cung cấp, nếu có.
- Có mặt khi đổ móng, đặt thép cột, giằng, làm liên kết mái; đây là những phần sau này bị che khuất.
- Chụp ảnh từng giai đoạn để lưu lại.
Góc nhìn hôm nay: xây lại tốt hơn, không chỉ xây lại như cũ
Khung Sendai về giảm nhẹ rủi ro thiên tai của Liên Hợp Quốc đặt "xây dựng lại tốt hơn" (Build Back Better) là một trong những ưu tiên: sau thiên tai, mỗi công trình được dựng lại nên an toàn hơn trước. Với một gia đình, điều đó có nghĩa là không vội dựng lại y như cũ chỉ để có chỗ ở nhanh, mà dành thêm chút thời gian, công sức cho những chỗ chịu lực. Cơn bão sau sẽ là bài kiểm tra.
Câu hỏi thường gặp
Nhà chống bão cần những gì?
Mặt bằng gọn, cân đối; móng, cột, giằng tường, giằng mái bê tông cốt thép liên kết thành khối; mái dốc vừa phải, mái hiên ngắn, xà gồ neo chắc; cửa chắc có then và nền cao ở vùng ngập.
Mái nhà dốc bao nhiêu thì chịu bão tốt?
Nhiều hướng dẫn nhà an toàn vùng bão khuyên khoảng 30 độ. Mái quá phẳng dễ bị hút lật, quá dốc hứng nhiều gió; nên hỏi thợ, kỹ sư theo mẫu nhà địa phương.
Vì sao mái hiên dài dễ làm tốc mái?
Mái hiên chìa xa hứng gió từ dưới lên như cánh buồm, tạo lực nâng lớn và có thể kéo theo cả mái chính nếu liên kết với nhau.
Xây dựng lại tốt hơn là gì?
Là nguyên tắc sau thiên tai, nhà cửa, công trình được dựng lại an toàn hơn trước, thay vì dựng lại y như cũ. Đây là một ưu tiên trong Khung Sendai của Liên Hợp Quốc.